Bài học từ việc tìm nguyên nhân “Dịch bệnh xuất huyết màng não trẻ sơ sinh” tại TP. Hồ Chí Minh năm 1981

Vào tháng 7 - 1981, một dịch bệnh lạ đã xảy ra tại TP. HCM và các tỉnh lân cận, gây sự chú ý cho tất cả mọi người; đặc biệt, các bà mẹ có con ở lứa tuổi còn bú rất lo lắng, sợ hãi. Trước tình hình căn bệnh nhi nguy hiểm và có nguy cơ lan rộng, Sở Y tế TP. HCM gấp rút thành lập một nhóm chuyên viên nghiên cứu nhằm giải quyết vấn đề y tế công cộng này. Nhóm nghiên cứu bao gồm các chuyên gia thuộc Bệnh viện Nhi đồng 1, Bệnh viện Nhi đồng 2, Viện Pasteur Tp. HCM, Trung tâm Truyền máu và Huyết học (nay là Bệnh viện Truyền máu và Huyết học), Trạm Vệ sinh phòng dịch TP. HCM (nay là Trung tâm Y tế dự phòng).

Diễn tiến dịch bệnh xuất huyết màng não trẻ sơ sinh được ghi nhận như sau: Bệnh viện Nhi đồng 1 đột ngột tiếp nhận liên tiếp một số trẻ từ 1 - 2 tháng tuổi có các triệu chứng: bỏ bú, nôn ói, khóc thét từng cơn… Tất cả các em này đều khoẻ mạnh bình thường, tình trạng dinh dưỡng bình thường trước khi đột ngột có các triệu chứng trên.

Tại bệnh viện, bác sĩ nhận thấy tay, chân hoặc rải rác ở khắp cơ thể, một vài em bị chảy máu rỉ rả khó cầm máu được ở vết trầy trên da. Một số các em bé mới sinh dưới một tuần tuổi đột nhiên chảy máu ở cuống rốn, hôn mê kèm theo co giật toàn thân.

Câu hỏi đầu tiên được đặt ra là căn bệnh này có phảỉ do nhiễm trùng hay nhiễm siêu vi hay không? Câu trả lời được xác định là không vì kết quả xét nghiệm máu cho thấy đây không phải bệnh lý nhiễm trùng cũng không phải là bệnh sốt xuất huyết Dengue. Phân tích kết quả xét nghiệm về mặt huyết học cho thấy những trẻ này bị rối loạn đông máu trầm trọng với nguyên nhân là do thiếu vitamin K trong máu. Việc này dẫn đến suy giảm sự tổng hợp các yếu tố tham gia vào qúa trình đông máu. Đây là những yếu tố do gan sinh ra với sự xúc tác của vitamin K.

Từ việc xác định được nguyên nhân gây chảy máu ở những trẻ này, các bác sĩ nhanh chóng tìm ra phương pháp điều trị: chích vitamin K và truyền máu cho trẻ bị bệnh. Việc điều trị mang lại hiệu quả tốt, các dấu hiệu chảy máu được ngăn chặn ngay, cứu được mạng sống của nhiều em bé.

Tuy nhiên câu hỏi tiếp theo được đặt ra là: “nguyên nhân nào dẫn đến tình trạng thiếu vitamin K trầm trọng đồng loạt trên số lượng lớn các em bé trong thời điểm này?”

Tiếp tục tiến hành tìm hiểu, nhóm nghiên cứu ghi nhận được thêm một số yếu tố:

- Các bà mẹ có con bị bệnh cũng có dấu hiệu dễ chảy máu nhưng ở mức độ nhẹ, không rõ rệt.

- Một số trẻ đã được điều trị khỏi bệnh và xuất viện về nhà, các dấu hiệu chảy máu lại tái phát rau 1 tuần.

Sự kiện trên giúp cho nhóm nghiên cứu hướng đến ý nghĩ: các bà mẹ và em bé đã cùng tiếp xúc với một nguyên nhân gây bệnh.

Ngày 24 - 9 - 1981, Giáo sư người Pháp Martin Bouillet, chuyên gia dịch tễ học và độc chất học của Viện Nghiên cứu Quốc gia Pháp (INSERM) đến TP. HCM và được Sở Y tế mời tham gia vào nhóm nghiên cứu. Ông đề nghị dùng phương pháp dịch tễ phân tích để tìm hiểu nguyên nhân gây bệnh. Nhóm nghiên cứu khảo sát một số bệnh án, hỏi thêm các chi tiết về bệnh sử, tiền căn bệnh… Tất cả thông tin được chọn lọc, so sánh để tìm ra những đặc điểm chung.

Kết quả ban đầu cho thấy một chi tiết nghi ngờ là nguyên nhân gây bệnh: Tất cả các bà mẹ đều sử dụng một loại phấn rôm cùng nhãn hiệu “X” để thoa da cho các em bé. Mẫu phấn rôm bị nghi ngờ được gửi đến phòng xét nghiệm Đại học Tổng hợp và Phòng xét nghiệm Độc chất - Viện Pasteur Paris. Kết quả cho thấy tất cả các mẫu phấn rôm đều có chứa hợp chất “ warfarin” với hàm lượng cao. Hợp chất này là một chất độc, có tác dụng kháng vitamin K rất mạnh, là chất chống đông máu, có khả năng gây chảy máu trầm trọng. Trên thực tế, người ta thường sử dụng hoá chất này để pha chế thuốc diệt chuột. Tuy nhiên, warfarinlại có mùi hương rất thơm cho nên đã được cơ sở sản xuất phấn rôm “X” lạm dụng, cho thêm vào phấn rôm để tạo mùi thơm.

Viện Pasteur thử nghiệm độc tính của warfarinbằng cách thoa phấn rôm có chứa warfarin cho khỉ con trong phòng thí nghiệm. Kết quả thực hiện nghiên cứu dịch tễ học thực nghiệm này cho thấy khỉ con bắt đầu có dấu hiệu chảy máu. Với kết quả nghiên cứu này, ngành y tế đã đề ra được hướng xử trí:

- Các bệnh nhân trẻ em được điều trị bằng phác đồ có chứa vitamin K.

- Thu hồi, tiêu huỷ tất cả phấm rôm có cùng nhãn hiệu “X” gây ra dịch bệnh.

- Thông báo rộng rãi trên các phương tiện truyền thông đại chúng: Khuyến cáo cho các bà mẹ không dùng phấn rôm nhãn hiệu “X”.

Như vậy, sau 3 tháng điều tra tích cực, ngành y tế đã tìm ra nguyên nhân gây ra dịch bệnh xuất huyết màng não ở trẻ em và dập tắt được dịch bệnh.

Bài học rút ra từ việc xác định “warfarin” - chất tạo mùi thơm cho phấn rôm – là nguyên nhân dịch bệnh xuất huyết màng não ở trẻ em vẫn là kinh nghiệm quí báu cho chúng ta trong thời điểm hiện tại: Việc truy tìm “thủ phạm” luôn luôn gặp nhiều khó khăn, nhất là đối với những chất độc hại có tác dụng chậm. Chính vì vậy, các cơ quan chức năng luôn cảnh báo người tiêu dùng thận trọng đối với thực phẩm, đồ gia dụng không rõ nguồn gốc.