Ba chạc - cây thuốc lợi sữa
Cây này mọc khắp nơi ở nước ta, từ vùng núi đến đồng bằng, trên các đồi cây bụi, bìa rừng và trong rừng thưa. Ngoài ra, cây còn phân bố ở vùng nam Trung Quốc, Lào, Thái Lan, Philippines,...
Đây là cây bụi nhỏ, cao 1 - 3m, có khi hơn. Lá kép, mọc đối, có 3 lá chét nguyên xòe ra hình chân vịt giống như một chạc ba, vì thế mà có tên Ba chạc. Lá chét hình trái xoan, dài 5 - 13cm, rộng 3 - 5,5cm, đầu lá nhọn, lá non có lông mịn. Cụm hoa là một xim ở nách lá và ngắn hơn lá, mang nhiều hoa nhỏ màu trắng mẫu4-5.Quả nang, khi chín có màu đỏ. Hạt hình cầu, đường kính 2mm, màu đen bóng. Mùa hoa quả tháng 4 - 7. Thu hái rễ và lá quanh năm. Rửa sạch rễ, thái nhỏ và phơi khô ngoài nắng. Lá sấy khô hay phơi trong râm.
Lá quả va rễ Ba chạc có các chất flavonoid, cumarol, phytosterol và tinh dầu mùi thơm nhẹ. Tinh dầu chứa α-pinen và furfuraldehyd. Rễ có vết alcaloid.
Theo Đông y, Ba chạc có vị đắng, mùi thơm, tính lạnh; có tác dụng thanh nhiệt, giải độc, trừ thấp, chống ngứa, giảm đau và lợi sữa. Cây Ba chạc có các tác dụng kháng khuẩn. Các công trình nghiên cứu của Trung Quốc cho thấy nước sắc 1/1 lá Ba chạc làm ức chế trực khuân lỵShigella.Ba chạc con kích thích sự tiết sữa: thử trên chim Bồ câu cho thấy cao cồn và nước sắc lá và cành non Ba chạc làm cho tế bào biểu mô của diều chim chuyển sang hình đăng ten, trong đó có 1/5 số chim thử đã hình thành tuyến sữa.
Công dụng
- Lá Ba chạc tươi nấu nước tắm, hoặc giã đắp để chữa ghẻ,mụnnhọt, lở ngứa, chốc đầu. Ở Trung Quốc, người ta còn dùng chữa vết thương nhiêm khuẩn, viêm mủ da, áp xe, eczema.
Dùng trong: để chữa ho, viêm họng, viêm amiđan, mắt mờ, trẻ em sốt cao sinh kinh giật, sản phụ ít sữa, kém ăn. Ngày dùng 20 - 40g lá tươi, dạng thuốc sắc hoặc nấu cao. Từ năm 1986, NXB Nông nghiệp đã in cuốn sách mỏng bỏ túi với tiêu đề “Chè đắng’, của GS. ĐN Lâm, viết về tác dụng lợi sữa của cây thuốc này.
Rễ và vỏ thân Ba chạc chữa phong thấp, đau gân, nhức xương, tê bại, bán thân, bất toại và điều hòa kinh nguyệt. Ngày uống 8 - 20g sắc uống. Ở Trung Quốc dùng rễ Ba chạc để trị thấp khớp, đau dây thần kinh hông, ngộ độc lá ngón.
Bài thuốc có Ba chạc
- Thuốc bổ đắng (giúp ăn ngon, dễ tiêu) và lợi sữa: Ngày 8 - 16g lá Ba chạc, sắc uống.
- Trị phong thấp, viêm khớp, lưng gối đau nhức, đau dây thần kinh hông: Rễ Ba chạc 20 - 40g, sắc uống. Hoặc kết hợp với dây đau xương, câu đằng, tầm gửi, mỗi vị 20 - 30g, sắc uống.
- Dự phòng cúm, bệnh truyền nhiễm, viêm não: Ba chạc 15g, rau má 30g, đơn buốt 15g, cúc chỉ thiên 15g. Sắc uống.
Cây dễ tái sinh bằng hạt. Những nơi có điều kiện nên trồng cây này ở bờ rào, ven đường, hoặc nơi đất trống để tạo cây xanh và làm thuốc khi cần.
