AHLĐ Nguyễn Quang Mâu đưa đất sét Việt vươn tầm thế giới

Trò chuyện với Tri thức và Cuộc sống, AHLĐ Nguyễn Quang Mâu cho hay ông luôn coi hành trình của mình là quá trình học hỏi không ngừng, từ một người thợ gốm học hết lớp 7 đến khi cùng cộng sự nghiên cứu, làm chủ công nghệ và đưa những sản phẩm đất sét nung Việt Nam chinh phục các sân chơi quốc tế.

Anh hùng Lao động Nguyễn Quang Mâu. Ảnh: NVCC.

HỌC HẾT LỚP 7, TỰ HỌC ĐỂ LÀM NGHỀ

Ở tuổi đã có hơn nửa thế kỷ gắn bó với ngành gốm sứ xây dựng, AHLĐ Nguyễn Quang Mâu vẫn nói về nghề với sự say mê của một người thợ. Điều khiến ông bất ngờ gần đây là được vinh danh tại Giải thưởng Nhân tài Đất Việt.

Với ông, giải thưởng là sự ghi nhận dành cho cá nhân, đồng thời là kết quả của cả một quá trình lao động, nghiên cứu, sáng tạo và sản xuất kéo dài nhiều thập kỷ, đi cùng với niềm vui là trách nhiệm.

“Nhận được giải làm tôi xúc động, tự hào, nhưng đồng thời cũng thấy trách nhiệm nặng nề hơn. Còn sức là còn cống hiến’”, AHLĐ Nguyễn Quang Mâu chia sẻ.

Anh hùng lao động Nguyễn Quang Mâu nhận Giải Cống hiến - Giải thưởng Nhân tài Đất Việt 2025. Ảnh: NVCC.

Điều đó xuất phát từ hành trình ông đã đi qua. Sinh ra trong một gia đình nghèo, học hết lớp 7 phải nghỉ học để phụ giúp gia đình, ông không có điều kiện tiếp tục con đường học hành chính quy. Nhưng việc học với ông không dừng lại.

“Tôi luôn cháy bỏng khát khao tự học không học trường lớp, nhưng học ở thực tế, học từ đồng nghiệp, bạn bè, công nhân”, ông kể.

Sau khi nghỉ hưu, thay vì nghỉ ngơi, ông lại lựa chọn khởi nghiệp với Gốm Đất Việt. Điểm xuất phát là một ý tưởng tưởng như rất đơn giản: biến đất sét nung, vật liệu truyền thống vốn thô mộc thành vật liệu xây dựng hiện đại, chất lượng cao.

Nhưng ông hiểu rõ, một ý tưởng nếu chỉ dừng ở ý tưởng thì không thể tạo ra sản phẩm. Ý tưởng như con thuyền, thuyền không có người lái, chèo thì không thể đi được.

Với AHLĐ Nguyễn Quang Mâu, “người lái” ở đây chính là đội ngũ chuyên gia, nhà khoa học và những người đủ năng lực biến ý tưởng thành công nghệ, thành sản phẩm.

CÓ CÔNG NGHỆ, CÓ BẰNG SÁNG CHẾ, CÓ TIÊU CHUẨN SẼ ĐỦ SỨC CẠNH TRANH

Một trong những bước ngoặt quan trọng của Gốm Đất Việt là việc thực hiện thành công công nghệ nghiền khô siêu mịn. Theo AHLĐ Nguyễn Quang Mâu, đây là công nghệ trước đó chưa từng có, giúp nâng cao mức độ tự động hóa và hiệu quả sử dụng nhiệt trong sản xuất gạch ngói cao cấp.

Từ công nghệ này, Gốm Đất Việt đã sản xuất được viên ngói đất sét nung kích thước 500 x 300 mm, đạt Kỷ lục Thế giới năm 2020. Tháng 8/2025, viên gạch Cotto men Granite lớn nhất thế giới tiếp tục được xác lập Kỷ lục Thế giới, tự phá kỷ lục của chính doanh nghiệp năm 2022.

Những sản phẩm làm nên kỷ lục. Ảnh: NVCC.

Nhưng điều ông Mâu nhấn mạnh không nằm ở những con số kỷ lục. Theo ông, điều quan trọng hơn là công nghệ đã làm thay đổi cách nhìn về sản phẩm đất sét nung Việt Nam. “Nhờ công nghệ bước ngoặt này, sản phẩm Việt không còn mang tâm lý ‘thủ công, đất sét thô’ mà chuyển thành vật liệu xây dựng công nghiệp, đồng đều, bền, chất lượng cao”.

Gốm Đất Việt cũng có các công trình được trao giải Nhất Giải thưởng Sáng tạo khoa học công nghệ Việt Nam VIFOTEC các năm 2020, 2022 và 2023. Ngày 31/12/2021, công trình được Chủ tịch nước trao tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về Khoa học và Công nghệ.

Nhìn lại bước ngoặt ấy, ông Mâu cho rằng đó là lúc ông có thêm niềm tin vào khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp Việt.

“Khoảnh khắc đó khiến tôi tự tin rằng doanh nghiệp Việt nếu đầu tư tri thức, khoa học, công nghệ hoàn toàn có thể đứng ngang hàng với quốc tế. Khi đã có công nghệ, có bằng sáng chế, có tiêu chuẩn, chúng tôi tin rằng mình đủ sức cạnh tranh với các sản phẩm nhập khẩu hay ngoại”, ông nói.

Theo ông, khoa học công nghệ không đối lập với nghề truyền thống mà chính là công cụ để nâng giá trị của nghề. Và chìa khóa cốt lõi vẫn là con người. Máy móc có thể giúp tăng năng suất, nâng cao chất lượng, nhưng nếu không có người đủ trình độ và bản lĩnh làm chủ thì đầu tư công nghệ cũng khó phát huy hiệu quả.

Muốn cơ giới hóa, tự động hóa thì trước hết phải đào tạo được đội ngũ nhân lực, có tri thức, có tay nghề và có tinh thần đổi mới. Với ông, truyền thống thủ công là nền tảng, khoa học công nghệ là công cụ để nâng tầm, còn con người là yếu tố kết nối hai giá trị đó.

KHÔNG ĐÁNH ĐỔI MÔI TRƯỜNG LẤY TĂNG TRƯỞNG

Nếu khoa học công nghệ là một trụ cột trong hành trình phát triển Gốm Đất Việt thì sản xuất xanh là hướng đi ông Mâu đặc biệt nhấn mạnh trong những năm gần đây. “Chúng tôi xác định sản xuất xanh, phát triển bền vững và bảo vệ môi trường là con đường tất yếu nếu doanh nghiệp muốn tồn tại và vươn ra thị trường quốc tế”, ông nói.

Gốm Đất Việt đã chuyển tư duy sản xuất “từ nâu sang xanh”, dành gần 40% quỹ đất cho không gian xanh, ao hồ sinh thái, cây xanh... Ảnh: NVCC.

Gốm Đất Việt đã chuyển tư duy sản xuất “từ nâu sang xanh”, dành gần 40% quỹ đất cho không gian xanh, ao hồ sinh thái, cây xanh, hạ tầng nội bộ và các công trình phục vụ đời sống người lao động.

Theo chia sẻ của ông Mâu, doanh nghiệp xây dựng mô hình nhà máy tuần hoàn, không có ống khói, gần như không phát sinh chất thải rắn và không xả nước thải công nghiệp ra môi trường. Phế phẩm được tính toán để tái sử dụng tối đa; xỉ than từ lò sinh khí cũng được thu hồi, tận dụng trở lại trong sản xuất.

“Kiên quyết không đánh đổi môi trường lấy tăng trưởng”, ông nhấn mạnh. Định hướng này cũng được ông đặt trong câu chuyện hội nhập. Gốm Đất Việt đã đạt các chứng chỉ về nhà máy xanh, sản phẩm xanh, thân thiện với môi trường và giành nhiều giải thưởng về sản xuất xanh tại các diễn đàn, hội thi trong nước và khu vực ASEAN. Theo ông, đây là nền tảng để doanh nghiệp đáp ứng những tiêu chuẩn ngày càng khắt khe của thị trường quốc tế, trong đó có EU.

Người đứng đầu Gốm Đất Việt đi lên từ nghị lực. Ảnh: NVCC.

Song người đứng đầu Gốm Đất Việt nhìn nhận ngành vật liệu xây dựng, đặc biệt là gạch ngói đất sét nung, đang đứng trước không ít sức ép.

Nhu cầu ngói đất nung truyền thống giảm trong khi nhiều công trình được khuyến khích sử dụng vật liệu không nung, mái bằng hoặc mái tôn. Thị hiếu người tiêu dùng cũng thay đổi, với xu hướng chuyển sang ngói màu, ngói xanh, ngói đen và các dòng vật liệu mới. Cùng lúc, các doanh nghiệp sản xuất ceramic, granite tham gia sản xuất ngói tạo thêm sức ép cạnh tranh.

Trong bối cảnh đó, ông Mâu cho rằng doanh nghiệp không thể chỉ trông chờ vào thị trường mà phải tự thay đổi. Doanh nghiệp Việt buộc phải xác định con đường đi riêng. Với Gốm Đất Việt, con đường ấy là tiếp tục đẩy mạnh cơ giới hóa, tự động hóa, phát triển các sản phẩm mới như ngói màu, ngói hình, gạch công nghệ cao nhưng vẫn giữ nền tảng của ngành đất nung Việt Nam.

“Xu hướng lớn trong thời gian tới là sản xuất phải gắn với công nghệ, tiết kiệm tài nguyên, giảm chi phí, nâng cao chất lượng và đáp ứng các yêu cầu về môi trường”, ông nhận định.

Tại Triển lãm Quốc tế về Sáng tạo Khoa học và Công nghệ SIIF 2025 ở Seoul, Hàn Quốc, sản phẩm Gạch Cotto - Granite tiết kiệm năng lượng của Gốm Đất Việt đã giành Giải Grand Prize cùng Giải đặc biệt của Viện Nghiên cứu và Sáng chế Iran.

Với AHLĐ Nguyễn Quang Mâu, hành trình ấy vẫn chưa dừng lại. Người thợ gốm từng phải rời trường từ lớp 7 vẫn tiếp tục nói về nghề, về công nghệ, về đào tạo con người và những sản phẩm mới với tâm thế của một người đang ở giữa hành trình.

Bài viết nằm trong tuyến bài hướng tới Đại hội đại biểu toàn quốc Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam lần thứ IX, nhiệm kỳ 2026–2031.