Kinh nghiệm phối giống nhân tạo cho lợn

Chưa dừng lại ở đó, áp dụng thụ tinh nhân tạo mở ra nhiều triển vọng: Tăng năng suất sinh sản của lợn đực lên hàng chục lần, kiểm soát và cải tiến di truyền giống, chất lượng và tính đồng đều của đàn lợn thương phẩm tăng. Bên cạnh đó còn nâng cao an toàn sinh học và khả năng phòng chống dịch bệnh, giảm bớt chi phí chăn nuôi, sử dụng lao động có hiệu quả. Thụ tinh nhân tạo góp phần ngăn ngừa dịch bệnh bùng phát tràn lan, làm giảm khả năng lây truyền các bệnh: giả dại, lỵ, viêm ruột truyền nhiễm, tiêu chảy, viêm mũi teo mòn, viêm phổi do nấm huyết thanh...

Hiện nay trên thế giới nói chung và Việt Nam nói riêng, thụ tinh nhân tạo đóng vai trò rất quan trọng trong việc nhân giống lợn. Công nghệ thụ tinh nhân tạo bao gồm nhiều khâu: huấn luyện lợn đực giống, thu vắt tinh, pha chế tinh dịch, phối giống cho heo nái.

Huấn luyện lợn đực giống và thu vắt tinh dịch

Huấn luyện lợn đực giống là cả một nghệ thuật. Để huấn luyện hiệu quả, cần thiết kế khai thác tinh dịch sao cho có lối tránh thoát dễ dàng nhằm đảm bảo an toàn cho người làm việc. Sử dụng bút thu tinh hoặc ca nhựa sạch, chuẩn bị phòng kiểm tra và pha chế tinh dịch với các trang thiết bị cần thiết, bố trí phòng này liền kề với phòng khai thác tinh dịch. Các dụng cụ khai thác tinh: găng tay, máy lọc, túi, bình thuỷ cần phải được làm ấm tránh sự thay đổi nhiệt độ đối với tinh dịch.

Khu vực huấn luyện khai thác tinh cần có giá tập bằng gỗ hoặc kim loại bọc cao su. Huấn luyện lợn đực nhảy giá không đơn giản, đòi hỏi ở huấn luyện viên tính kiên nhẫn. Mỗi gã lợn đực mang một cá tính riêng, có gã hăng mạnh, hứng tình cao độ, nhảy chồm chồm, loại này dễ tập nhất. Có gã dữ tợn, có gã lại lầm lỳ ngang bướng. Huấn luyện viên vừa phải có thái độ mềm dẻo linh hoạt, vừa tỏ rõ bản lĩnh cương quyết, luôn luôn đối xử với con vật một cách thân thiện, không được tỏ thái độ bực dọc, nóng nảy. Nếu sau 15 phút không tiến triển thì phải cho lợn đực nghỉ ngơi và làm lại vào ngày hôm sau. Trong quá trình huấn luyện, kích thích lợn nhảy giá bằng cách thưởng sau mỗi lần tập, nên cho ăn trứng vịt cũng là để bồi bổ cơ thể. Huấn luyện lấy tinh mỗi tuần một lần, trong vòng 4 tuần liên tiếp trước khi lợn bắt đầu thói quen hàng ngày. Thời gian nghỉ ngơi tối thiểu giữa các đợt thu, vắt tinh là 4 ngày. Khi lợn đực đã thuần thục có thể khai thác tinh dịch hàng ngày, nhưng mỗi tuần phải cho lợn nghỉ làm việc tối thiểu là một ngày.

Trong quá trình khai thác tinh dịch nên sử dụng găng tay bằng nhựa vinyl, không nên dùng loại găng tay từ nhựa cao su hay găng tay có bột. Thu vắt tinh xong chuyển tinh dịch qua cửa thông nhau giữa phòng khai thác và phòng kiểm tra chất lượng, chú ý tránh nắng và gió lùa (nên bố trí phòng kiểm tra sát với khu vực khai thác dịch). Ghi chép những quan sát, thông số về lợn đực và tên của người thu vắt tinh, cân đo tinh dịch để xác định thể tích, sau đó tiến hành kiểm tra phân tích tinh dịch.

Kiểm tra chất lượng và pha chế tinh dịch

Dùng kính hiển vi để xác định chất lượng tinh. Đặt mẫu tinh dịch vào phiến kính có nhiệt độ ấm, tránh để tinh trùng bị sốc. Quan sát và ghi chép lại những hoạt động của tinh trùng, xác định chất lượng dựa vào trực quan tỷ lệ tinh trùng tiến thẳng. Phân tích bằng trực giác tuy chi phí thấp nhưng độ chính xác không cao. Nếu có điều kiện trang bị kỹ thuật hiện đại, có thể sử dụng máy đo mật độ tinh trùng, máy đo ảnh phổ, tuy tốn kém nhưng độ chính xác rất cao.

Ngay sau khi kiểm tra xong, tiến hành pha chế tinh dịch. Lựa chọn môi trường pha chế tuỳ thuộc nhu cầu thời gian bảo quản dài hay ngắn. Môi trường THS do trung tâm kỹ thuật lợn giống TW sản xuất, pha chế bảo quản tinh dịch rất hiệu quả, bảo quản tới 4 đến 5 ngày. Trộn lẫn chất dịch với nước cất theo như chỉ định của nhà sản xuất, nhiệt độ của môi trường chất dịch và nhiệt độ của tinh dịch khi pha trộn chỉ được phép chênh lệch nhau khoảng 1 ^oC. Nhân tinh dịch với tỷ lệ gấp 4 lần trở lên, nếu một lợn đực năng suất cao có thể pha chế được 50 đến 80 liều phối mỗi lần khai thác.

Đóng gói tinh dịch vào chai, ống, túi...tuỳ theo kinh phí và tính dễ sử dụng để đóng gói tinh lợn cho phù hợp. Sử dụng ống nhựa là phương thức ít tốn kém nhất, dùng túi đựng tinh là công cụ chứa tinh tuyệt vời nhưng chi phí cao, đòi hỏi trang thiết bị đổ gắn chuyên nghiệp. Dự trữ bảo quản tinh dịch đã được đóng gói ở nhiệt độ khoảng 17 ^oC, với nhiệt độ dưới 15 ^oC sẽ làm cho tinh trùng sốc vì lạnh, ngược lại nhiệt độ trên 20 ^oC sẽ làm giảm thời gian sống của tinh trùng. Đảm bảo không khí được lưu thông đầy đủ trong túi bảo quản. Trở tinh mỗi ngày hai lần nhằm giữ cho các tế bào tinh trùng lơ lửng. Tinh dịch đã pha chế có thể tiêu thụ trên thị trường, vận chuyển đi xa hoặc phối giống ngay tại cơ sở.

Phối giống nhân tạo cho lợn nái

Có thể mua tinh đóng gói sẵn ở các cơ sở sản xuất tinh, các trạm giống, thú y cơ sở hoặc tự nuôi lợn đực khai thác tinh dịch để phối giống nhân tạo. Cần phải đưa tinh dịch vào trong tử cung của lợn nái trước khi rụng trứng. Quan sát lợn nái khi sắp động dục thường có biểu hiện: âm môn sưng đỏ tấy, luôn hiếu động, bỏ ăn, ấn lưng không thấy phản ứng, giai đoạn này kéo dài 1 đến 3 ngày. Khi lợn nái động dục, âm đạo bớt sưng, màng nhày ướt, chảy dịch nhiều, ấn lưng thì chúng để yên. Quá trình rụng trứng sẽ xảy ra sau khi có triệu chứng động dục khoảng 12 đến 36 giờ. Lợn nái đứng yên cho lợn đực thí tình cưỡi lên là đã chịu đực, cần phối giống nhân tạo ngay.

Phối giống nhân tạo nên chọn loại ống thông mà kỹ thuật viên có thể sử dụng thuận tiện, ống thông đầu mút hẹp có bọc hoặc có đầu mút xoắn sẽ phối giống dễ dàng. Các loại ống thông khác nhau hầu như không ảnh hưởng nhiều tới tỷ lệ thụ thai. Trong quá trình phối giống vẫn nên để lợn nái nhìn thấy lợn đực thí tình. Lợn nái cơ bản và nái hậu bị có kỳ kinh dài ngắn khác nhau. Nái hậu bị cần được thụ tinh sớm hơn, ngay sau khi có dấu hiệu động dục do kỳ kinh ngắn hơn.

Lau sạch phân dính ở âm hộ, đồng thời kích thích lợn nái. Phết một lượng nhỏ chất bôi trơn (vadolin) vào bên ngoài đoạn cuối ống thông. Cắm ống thông một góc nghiêng 45 ^o, tránh không chạm vào bàng quang cho tới khi ống thông khít chặt tử cung. Gắn gói tinh vào ống thông, tạo một áp lực nhỏ để dòng tinh chảy vào trong. Kích thích lợn nái trong suốt quá trình phối tinh bằng cách xoa nhẹ vào sườn và ấn một lực nhỏ lên lưng con nái. Sau khi tinh dịch dã chảy hết vào ống dẫn, cất túi tinh đi nhưng vẫn để ống dẫn trong âm đạo lợn nái khoảng vài phút để duy trì sự co bóp của dạ con. Cần kiên nhẫn, không vội vàng, tránh việc tinh chảy ngược trở lại. Hoàn thành công việc, ghi chép lại việc thụ tinh, tên kỹ thuật viên để phòng khi có vấn đề bất thường xảy ra. Nếu lợn nái vẫn còn chịu đực thì nên phối giống nhân tạo lặp lại một lần nữa sau lần đầu từ 16 đến 24 giờ. Cho nái nghỉ ngơi, tránh làm kinh động trong vòng 4 tuần sau khi thụ tinh. Kiểm tra những dấu hiệu động dục trở lại vào ngày thứ 19 từ sau khi thụ tinh. Quan sát nếu không thấy lợn động dục trở lại, vú vểnh ra hai bên...là công việc phối giống nhân tạo đã đạt kết quả.

Nguồn: Khoa học và Đời sống, số 41 (1759), ngày 23/5/2005