Liên hiệp các hội khoa học và kỹ thuật Việt Nam
Thứ hai, 25/08/2008 15:02 (GMT+7)

Hans Albrecht Bethe (1906-2005) - cha đẻ phản ứng nhiệt hạch trong Mặt trời, Nobel năm 1967 với thuyết chế tạo năng lượng trong các ngôi sao sáng

Ngay sau đó, ông làm huấn luyện viên vật lý, nửa năm đầu ở Franfurt và nửa năm sau ở Stuttgart. Tháng 9 năm 1929 ông dạy ở đại học Munich, đến năm 1930 ông được thăng cấp Privatdozent [3] và tiếp tục dạy ở đấy đến 1932. Ông đã được học bổng để đi nghiên cứu thêm tại đại học Cambridge, Anh quốc vào mùa thu năm 1930, và tại La mã (Roma) Ý năm 1931 và 1932. Sau khi đi La  mã, ông qua dạy ở trường đại học Tubingen. Khi đảng Quốc xã (Nazi) lên nắm chính quyền vào năm 1933, ông rời nước Ðức và di cư sang Anh quốc.

Tháng 10, năm 1933, Hans Bethe sang Anh quốc và ông làm giảng sư ở đại học Manchester trong một năm. Năm sau, ông được học bổng nghiên cứu hậu tiến sĩ của đại học Bristol, và vào tháng 2 năm 1935 ông được bổ nhiệm làm giáo sư diễn giảng (Assistant Professor) tại trường đại học Cornell ở Ithaca, tiểu bang New York, Hoa kỳ. Ông được thăng giáo sư thực thụ vào năm 1937 và dạy luôn ở đại học này, ngoại trừ những năm của cuộc Thế chiến thứ 2.Ông đã đưa ngành Vật lý lên đến đỉnh cao

Ông là người khuyên bảo nhiều tổng thống Hoa Kỳ về kế hoạch an ninh quốc gia, và sau thế chiến thứ hai, ông đã đóng vai trò quan trọng trong việc chống lại vũ khí hạch tâm. Là một trong những người sáng lập ra Liên hiệp các Khoa học gia ngành Nguyên tử (the Federation of Atomic Scientists). Trong thời kỳ chiến tranh, ông là mấu chốt của dự án Manhattan, là người đứng đầu trong đơn vị vật lý lý thuyết. Sau chiến tranh, ông đem những nhà vật lý trẻ tài ba nhất từ Los Alamos sang Cornell, đặc biệt là Richard Feynman và Robert Wilson.

Trong những năm đó, theo lời mời của Robert Oppenheimer , Hans Bethe nhận làm Trưởng khối Lý thuyết trong kế hoạch chế tạo bom nguyên tử ở Los Alamos, tiểu bang California. Công việc nghiên cứu của Hans Bethe nhắm về lý thuyếthạch nhân nguyên tử. Ông đã cùng Peierls đề ra lý thuyết về deuteron vào năm 1934, và sau đó đã phát triển thêm lý thuyết này vào năm 1949. Ông cũng có nghiên cứu về radar và các dạng sóng vi ba (microwave = micro-onde). Ông đã giải thích năng lượng của nhữngngôi saosáng hơn mặt trời là do phản ứng nguyên tử theo chutrìnhcarbon-oxygen-nitrogen chứ không phải phản ứng proton-proton như ở mặt trời. Ông được giải thưởng Nobel vật lý năm 1967do các công trình ông đã làm 30 năm trước: thuyết chế tạo năng lượng trong các ngôi sao. Đã công bố trên 300 công trình và còn những công trình vẫn còn giữ kín. Bethe là một nhà khoa học có trách nhiệm, một người có lương tâm, là một nhà khoa học chân chính lỗi lạc, có nhiều đóng góp lớn.

Hans Bethe mới qua đời hôm chúa nhật tạiIthaca,ngày 6 tháng 3, năm 2005, 98 tuổi.

Công trình

Cơ chế biến đổi Hydrogen ra Helium trong Mặt trời

Các ngôi sao và thiên hà gồm 98% hydrogen và helium. Năm 1939 Hans Bethe phát hiện ra các kim loại được chế tạo từ trong tâm các sao. Trong những năm 60, các nhà thiên văn nhận thấy rằng lượnghelium so với hydrogen  không thay đổi từ sao này đến sao khác, trong khi các kim loại nặng thì sự khác biệt có thể đến  ngàn lần. Chúng luôn có cùng tỷ lệ: hydrogen chiếm 3/4 và helium 1/4về khối lượng. Helium hồm 2 proton và  2 neutron, rất bền nên không  kết hợp với các nucleon khác để tạo ra các nguyên tố khác và sống rất lâu ...

Bethe khám phá ra cơ chế của năng lượng các bức xạ mặt trời, đặc biệt là năng lượng từ sự biến đổi từ Hydrogen sang Helium trong các ngôi sao.

Mặt trời cháy sáng cho năng lượng 3,9x10 26watts từ 5 tỉ năm. Mặt Trời đốthydrogentrong một lò hạch nhân. Phản ứng phối hợp trong mặt Trời là một chuỗi gồm nhiều giai đoạn trong đó Hydrogenbị đốt cháy theo sơ đồ sau:

Chutrìnhbắt đầu bằng sự va chạm giữa hai proton ( 1H + 1H) đểtạo ra deuteron ( 2H), với sự tạo thành một positron (e +) và một neutrino (ν).positron (e +) gặp tức khắc điện tử tự do (e -) và hai hạt tửmang điện tích khác nhaunày triệt tiêu lẫn nhau. Năng lượng của khối lượng chúng được tỏa ra dưới dạng 2 quang tửgamma (γ). Ngay khi deuteron được tạo ra nó lại va chạm ngay một proton 1H khác và tạo thành một nhân 3He và một photon γ. Hai nhân 3He gặp nhau cho phản ứng :

3He + 3He → 4He + 2v + 6 Y

Cuối cùng sẽ dẫn tới sự kết hợp của 4 proton và 2electron để tạo thành một hạt alpha (α, 4He), 2 neutrinos và 6 photons γ.

Và phản ứng cuối cùng là:

4 1H+2e -→4He +2v +6 Y

Năng lượng được phóng thích trong phản ứng này là:

∆mc² = [4.(1.007285u] - 4.002603u](931 MeV/u) = 24.7 MeV

Trong đó 1.007825 u là khối lượng của một nguyên tử Hydrogene và 4.002603 u là củahelium.

Neutrino và photon không có khối lượng, chúng không tham dự vào con toán năng lượng tạo thành.

Chutrình Carbon-Nitrogen-Oxygen trong các ngôi sao

Carbon-12 và Proton kết hợp để tạo thành Nitrogen-13 không bền, phát ra tia Gamma

Nitrogen-13 phân rã thành Carbon-13, phát ra Positron và Neutrino

Carbon-13 và Proton kết hợp tạo raNitrogen-14, phát ra tia Gamma

Nitrohen-14và Proton kết hợp tạo ra Oxygen-15 không bền, cho ra tia Gamma

Oxygen-15 phân rã tạo Nitrogen-15, cho ra Positron và Neutrino

Nitrogen-15 và Proton kết hợp tạo Helium-4 và Carbon-12

Với những sao nặng  hơn Mặt trời, những mẫu lý thuyết cho rằng chu trình CNO của sự phối hợp hạt nhân là nguồn năng lượng chính của sự tạo ra năng lượng trong các sao. Chu trình gồm sự phối hợp của 4 nhân của Hydrogen  ( 1H, protons) để tạo ra một nhân Helium ( 4He, hạtαparticle), cung cấp năng lượng cho ngôi sao theo phương trình của Einstein. Cacbon bình thường, 12C, được dùng làm chất xúc tác trong chuỗi phản ứng. Trong chu trình này, chỉ có năng  lượng neutrino (n) là được sản xuất tương đối thấp nhất.

(Hình củaJ. N. Bahcall, Neutrinos from the Sun, Scientific American, Volume 221, Number 1, July 1969, pp. 28-37.)

Giải thưởng

Ông được huy chương Max Planck năm 1955, huy chương Eddington của Royal Astronomy Society cho công trình nhận định quá trình năng lượng tạo ra trong các sao. Năm 1967 được giải Nobel vậy lý cho công trình nghiên cứu sự sản xuất năng lượng của Mặt trời, gọi là Stellar nucleosynthesis. Ông công nhận nguồn năng lượng của các ngôi sao được sản sinh ra từ các phản ứng nhiệt hạch (thermonuclear reactions) trong đó Hydrogen được biến đổi ra Helium.

Trong những năm của các thập niên 80 và 90, Bethe vận động cho việc dùng năng lượng hạch nhân phục vụ cho hòa bình. Năm 1995, lúc ấy ông được 88 tuổi, Bethe đã viết một bức thư ngỏ kêu gọi tất cả các nhà khoa học hãy "ngưng và chấm dứt" chế tạo các vũ khí hạch nhân.

Năm 2001 ông được tặng huy chương Bruce.

Người ta lấy tên ông để đặt cho thiên thạch "30828 Bethe".

_________

[1] Strasbourg được nhượng cho Ðức sau trận chiến 1870, lúc đó mang tên là Straßburg, thành ra ông Hans Bethe mang quốc tịch Ðức. Sau này, Straburg được trao trả lại cho Pháp đổi tên là Strasbourgcho đến bây giờ.

[2] Gymnasium: trường trung học có học trình 9 năm dành cho học sinh ưu tú, chuyên dạy văn hóa và văn chương cổ điển cho học sinh học tiếp lên đại học.

[3] Privatdozent: giảng viên dạy đại học, chưa vào ngạch trật  (professeur d"université non titularisé). Trước còn tương đương như giảng nghiệm viên.

[4] Hans Bethe From Nobel Lectures, Physics 1963 – 1970, Else vier Publishing Company, Amsterdam , 1972. Org/physics/articles/fusion/sun_cno.html.

Nguồn: Vật lý ngày nay, 6/2006, tr. 22

Xem Thêm

Tin mới

VUSTA tổng kết 15 năm triển khai Dự án Quỹ Toàn cầu phòng, chống HIV/AIDS
Ngày 12/11/2026, tại Quảng Ninh, Ban Quản lý dự án VUSTA - Dự án Quỹ Toàn cầu phòng, chống HIV/AIDS tổ chức tổng kết dự án giai đoạn 2024-2026, đồng thời nhìn lại toàn bộ chặng đường hoạt động giai đoạn 2011-2026. Sự kiện đánh dấu 15 năm VUSTA đóng vai trò là cầu nối chiến lược, gắn kết cộng đồng cùng hệ thống y tế công của Việt Nam trong công tác phòng, chống dịch bệnh.
Giải thưởng Loa Thành lần thứ 38: Lần đầu tiên trao 02 giải Đặc biệt, ghi nhận 312 đồ án dự thi
Sáng 15/11, tại Hà Nội, Lễ trao Giải thưởng Loa Thành lần thứ 38 năm 2026 được tổ chức nhằm vinh danh những đồ án xuất sắc thuộc lĩnh vực Kiến trúc - Xây dựng. Mùa giải năm nay ghi nhận số lượng tham dự cao kỷ lục với 312 đồ án đến từ 29 trường đại học trên cả nước. Đặc biệt, lần đầu tiên trong lịch sử 38 năm tổ chức, Giải thưởng trao hai giải Đặc biệt cho những đồ án có chất lượng nổi bật.
Bắc Ninh: Hội thảo Sử dụng và khai thác công cụ sở hữu trí tuệ
Ngày 12/11, Liên hiệp các Hội Thành phố đã phối hợp Cục Sở hữu trí tuệ- Bộ Khoa học và Công nghệ tổ chức Hội thảo “Sử dụng và khai thác công cụ sở hữu trí tuệ thúc đẩy hoạt động nghiên cứu phát triển và đổi mới sáng tạo trong các trường đại học, cao đẳng trên địa bàn Thành phố Bắc Ninh”.
Đắk Lắk: Phát huy giá trị rừng và biển trong phát triển kinh tế xã hội của tỉnh
Việc hợp nhất tỉnh Đắk Lắk và tỉnh Phú Yên đã hình thành một không gian phát triển mới, kết nối vùng cao nguyên với duyên hải, kết nối đại ngàn với Biển Đông. Đây không chỉ là sự thay đổi về địa giới hành chính mà còn mở ra cơ hội tổ chức lại không gian phát triển, khai thác và sử dụng hiệu quả hơn các nguồn lực tự nhiên, văn hóa và con người.
Đẩy mạnh giáo dục STEM, tạo nền tảng phát triển nhân tài khoa học và công nghệ tại An Giang
Ngày 12/11, Liên hiệp Hội Việt Nam phối hợp với Liên hiệp Hội tỉnh An Giang tổ chức Hội thảo “Đẩy mạnh giáo dục STEM để phát triển nhân tài khoa học và công nghệ tỉnh An Giang”. Hội thảo có sự tham dự của lãnh đạo Liên hiệp Hội Việt Nam, đại diện Liên hiệp Hội các tỉnh, thành phố, các cơ quan sở ngành đại phương, trường đại học, cán bộ quản lý giáo dục và đông đảo thầy cô giáo trên địa bàn tỉnh.
Nhà văn hóa Lê Hồng Dương với hành trình gìn giữ di sản Kinh Bắc
Nhân dịp kỷ niệm Ngày Văn hóa Việt Nam (24/11), sáng 12/12 tại Hà Nội, Viện Nghiên cứu, Bảo tồn và Phát huy Văn hóa Dân tộc (trực thuộc Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam) đã phối hợp với Liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật Việt Nam tổ chức hội thảo khoa học với chủ đề “Nhà văn hóa Lê Hồng Dương với Di sản văn hóa dân tộc”.