Liên hiệp các hội và khoa học kỹ thuật Việt Nam
Thứ tư, 06/04/2022 14:26 (GMT+7)

Trí thức khoa học và tiếng nói phản biện

Trong bất cứ xã hội nào, bộ phận có học vấn luôn đóng vai trò quan trọng hàng đầu đối với mọi lĩnh vực. Số phận của trí thức luôn gắn liền với số phận của những cộng đồng, quốc gia cụ thể, nơi họ là thành viên.

Trong những xã hội phong kiến, lạc hậu, bảo thủ, trí thức luôn bị dị nghị, bị nghi ngờ, bị lánh xa, thậm chí bị coi thường, bị biến thành kẻ thù nguy hiểm, như chúng ta từng thấy, các đấng quân vương, những kẻ độc tài thường đòi hỏi mọi thần dân đều phải nhất nhất tin theo họ, cấm bàn cãi. Mọi lời của họ ban ra là chân lý cuối cùng, bất khả tư nghị, không ai có quyền nghi ngờ tính đúng đắn tuyệt đối của nó. Trí thức trong xã hội ấy thường đóng vai trò làm vật trang trí, không có tiếng nói, hoặc quay sang quy phục quyền lực để vinh thân phì gia, chấp nhận làm cái loa xu nịnh.

tm-img-alt

Các nhà khoa học LHHVN góp ý Dự thảo chiến lực phát triển KHCN giai đoạn 2021 -2030 (LHHVN tổ chức 10/2021)

Trong khi đó, trí thức là “kho trí khôn” là “túi càn khôn”, là “mỏ trí tuệ” của những xã hội văn minh, nơi đề cao tiếng nói phản biện. Tại đó, trí thức và giới trí thức không chỉ là những người cung cấp ý tưởng, tư tưởng, các sáng kiến, vạch ra kế sách, can dự vào các chính sách, mà còn giữ vai trò quan trọng trong việc bảo tồn những giá trị tinh thần cao quý như đạo đức, lẽ phải, sự tiến bộ, định hình chiến lược giúp quốc gia hướng tới tương lai.

Vậy trí thức thực chất là ai? Có khá nhiều định nghĩa thế nào là một trí thức? Theo tiêu chí học vấn và có vẻ cũng dễ được chấp nhận nhất,  trí thức là người có bằng cấp, có học hàm học vị. Theo tiêu chí công việc, thì trí thức là những người chuyên nghiên cứu, phát minh, sáng chế, quản lý, truyền thụ kiến thức....nghĩa là làm việc bằng cái đầu. Rồi với mỗi chế độ xã hội lại có những định nghĩa khác nhau, theo quan niệm riêng của mình, về trí thức.

Tôi từng nghe một trí thức lớn có một cách nói rất hay, làm nổi bật chân dung của một trí thức: Người nghĩ ra bom hạt nhân, chắc chắn phải là một bác học. Nhưng nếu anh ta không thấy trước để cảnh báo về tai họa của bom hạt nhân với nhân loại, thì anh ta chưa phải là một trí thức! Một người học đầy mình, có đủ kiến thức đông tây kim cổ nhưng nếu thiếu trách nhiệm với cộng đồng, thiếu đạo đức, vô cảm với nỗi đau đồng loại, thì vẫn chưa phải là một trí thức.

Sự quan trọng của trí thức trước hết bởi họ vốn là những người luôn có óc hoài nghi. Người bình thường, ít học, có thể yên phận tin theo số đông, nhưng một trí thức thì không, hoặc không dễ tin theo. Thậm chí anh ta sẵn sàng “ngược”lại tất cả để bảo vệ quan điểm, chính kiến của mình.  Nhưng giá trị đích thực, giá trị lớn nhất của trí thức lại ở chính cái phẩm chất ấy?  Đồng thời, trí thức là những người có tầm nhìn xa, có tư duy sắc bén, nhạy cảm với mọi thay đổi. Họ là những người đoán định được tương lai dựa trên những suy tưởng mang tính triết học. 

Nhưng có lẽ quan trọng nhất, trí thức là nguồn ánh sáng dẫn dắt sự phát triển lành mạnh của xã hội. Một xã hội không phát triển, chắc chắn là một xã hội không có tương lai. Nhưng sự phát triển thiếu dẫn dắt, thiếu trí tưởng tượng lại rất dễ gây thảm họa, tạo ra thứ chúng ta gọi là nhân tai, thậm chí còn nguy hiểm cả hơn thảm họa thiên tai, như chúng ta vẫn thấy.

Chính vì những điều đó mà tiếng nói của trí thức luôn vô cùng quan trọng. Nó cần thiết vào mọi thời điểm, mọi không gian quyền lực chính trị, văn hóa, với mọi thể chế xã hội. Trước mỗi vấn đề lớn của quốc gia, liên quan đến hàng triệu người, thì tiếng nói của trí thức càng phải được lắng nghe một cách nghiêm túc và chân thành.

Trên thực tế, thì tiếng nói quan trọng nhất của trí thức thể hiện ở những ý kiến phản biện. Tuy được nhắc đến hàng ngày, nhưng không nhiều người hiểu thấu đáo từ phản biện, hành động phản biện. Tiêu cực nhất mà người ta hay quy cho phản biện, là nó làm thất tán sự tập trung, phá rối, gây mất đoàn kết của cộng đồng khi thực hiện một công việc, một chính sách nào đó!

tm-img-alt

Các nhà khoa học LHHVN phản biện BOT giao thông - thực trạng và giải pháp năm 2017

Vậy phản biện cần được hiểu thế nào? Trước hết, phản biện là một tư duy, một thái độ và một quyền. Trong từ điển Đào Duy Anh, thì phản có nhiều nghĩa: Trái; Trả lại; Trở về; Tự xét. Còn từ biện có các nghĩa: Xét rõ để phân biệt; Tranh luận phải trái; …Ghép hai từ lại với nhau thành Phản biện, có thể hiểu là đưa ra một cái nhìn trái chiều mang tính tranh luận, trên cơ sở học thuật và trách nhiệm, để tìm ra những chỗ sai, những chỗ chưa hợp lý, những chỗ chưa chuẩn xác, chưa khôn ngoan, chưa hợp thời… của một quan điểm, một chính sách nào đó rồi cùng nhau đạt đến mức hoàn thiện nhất có thể. Như vậy từ sâu trong bản chất, phản biện mang tính trách nhiệm và tinh thần xây dựng Đã phản biện thì đòi hỏi đầu tiên phải có chính kiến, muốn phản biện, phải có nền tảng học vấn tốt, có tư duy độc lập, người đưa ra ý kiến phản biện phải là người có tư cách đạo đức, có trách nhiệm cá nhân, trách nhiệm xã hội.

Vì sao cần tiếng nói phản biện? Trên thực tế không có bất cứ thứ gì là hoàn hảo, vì thế bất cứ thứ gì muốn tiến tới hoàn hảo, cũng cần được soi xét nhiều chiều. Một mô hình phát triển, một đường lối, một chính sách, một điều luật, một chủ trương… có ảnh hưởng lớn đến xã hội, cho dù nhóm soạn thảo có tài giỏi đến đâu, cá nhân nào đó có là thiên tài, vì đặc tính “nhân vô thập toàn” của con người, không thể nào bao quát được toàn bộ sự đúng đắn. Sự giới hạn về mặt không gian, thời gian, văn hóa… cũng luôn là một vật cản chắn tầm mắt của những người trong cuộc.  Khi đó rất cần các nhà phản biện, như những người có thể giúp họ thoát ra khỏi vấn đề để nhìn nó từ bên ngoài, từ nhãn quan khác, từ phía ngược lại. Bởi vì mục tiêu cuối cùng của phản biện là để hoàn thiện  cái đang cần phản biện để xã hội ngày một tốt đẹp hơn..

Xem Thêm

Khánh thành trụ sở mới Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam
Ngày 30-9, tại Hà Nội, Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam (LHHVN) chính thức khai trương trụ sở mới tại Lô D20, quận Cầu Giấy, thành phố Hà Nội. Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Huỳnh Thành Đạt, đại diện lãnh đạo một số cơ quan bộ ngành Trung ương và Hà Nội, lãnh đạo LHHVN qua các thời kỳ... đã tham dự buổi lễ.
Liên hiệp Hội Việt Nam trao quyết định điều động cán bộ
Ngày 31/8, tại Hà Nội, Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam tổ chức trao quyết định điều động cán bộ lãnh đạo Liên hiệp Hội Việt Nam. Chủ tịch Liên hiệp Hội Việt Nam Phan Xuân Dũng chủ trì buổi công bố và trao quyết định.
Bộ Nội vụ làm việc với Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam
Ngày 26 tháng 8, đoàn công tác liên ngành do đồng chí Vũ Chiến Thắng, Thứ trưởng Bộ Nội vụ làm trưởng đoàn đã đến làm việc với Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam (Liên hiệp Hội Việt Nam/LHHVN), tham gia đoàn công tác có đại diện Ban Dân vận Trung ương, Bộ Khoa học và Công nghệ, các vụ chức năng của Bộ Nội vụ.
Đẩy mạnh hoạt động công tác báo chí Liên hiệp Hội Việt Nam
Ngày 29/7, tại Hà Nội, Liên Hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam đã tổ chức Hội nghị Thông tin và công tác báo chí. TSKH Phan Xuân Dũng - Chủ tịch Liên hiệp Hội Việt Nam; PGS.TS Phạm Quang Thao - Phó Chủ tịch Liên hiệp Hội Việt Nam; Thạc sỹ Lê Thanh Tùng – Trưởng Ban Truyền thông và Phổ biến kiến thức, Liên hiệp Hội Việt Nam chủ trì hội nghị.
Hội nghị triển khai Kết luận 35-KL/TW ngày 05/5/2022 của Bộ Chính trị
Chiều 08/7, tại trụ sở cơ quan Quốc hội (22 Hùng Vương, Ba Đình, Hà Nội) đã diễn ra Hội nghị “Triển khai Kết luận 35-KL/TW ngày 05/5/2022 của Bộ Chính trị về danh mục chức danh, chức vụ lãnh đạo và tương đương của hệ thống chính trị từ Trung ương đến cơ sở” do Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam (LHHVN) tổ chức.
Bí thư Trung ương Đảng, Trưởng Ban Dân vận Trung ương Bùi Thị Minh Hoài làm việc với Liên hiệp Hội Việt Nam
Sáng ngày 6/7 tại trụ sở Liện hiệp Hội Việt Nam (LHHVN) 53 Nguyễn Du, Hà Nội, Bí thư Trung ương Đảng,Trưởng Ban Dân vận Trung ương Bùi Thị Minh Hoài dẫn đầu đoàn công tác đã đến làm việc với LHHVN để khảo sát Đề án Nghiên cứu chức năng nhiệm vụ,mô hinh,tổ chức của các hội quần chúng do Đảng, Nhà nhước giao nhiệm vụ (gọi tắt là Đề án 103)

Tin mới

Khánh thành trụ sở mới Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam
Ngày 30-9, tại Hà Nội, Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam (LHHVN) chính thức khai trương trụ sở mới tại Lô D20, quận Cầu Giấy, thành phố Hà Nội. Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Huỳnh Thành Đạt, đại diện lãnh đạo một số cơ quan bộ ngành Trung ương và Hà Nội, lãnh đạo LHHVN qua các thời kỳ... đã tham dự buổi lễ.
Đồng Tháp: Hội thảo “Chuyển đổi số trong nông nghiệp trên địa bàn tỉnh
Ngày 28/9/2022, tại Khu Du lich Mỹ Trà, thành phố Cao Lãnh, Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật tỉnh Đồng Tháp phối hợp với Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam tổ chức hội thảo tư vấn: “Chuyển đổi số trong nông nghiệp và phát triển nông thôn trên địa bàn tỉnh Đồng Tháp – Thực trạng và giải pháp”.
Yên Bái: Hội thảo "Lập kế hoạch lồng ghép các hoạt động của Dự án vào Kế hoạch của nhà trường"
Ngày 23/9/2022, tại xã Nậm Khắt, huyện Mù Cang Chải, Trung tâm Phát triển khoa học công nghệ và Chăm sóc sức khỏe cộng đồng Yên Bái (YENBAI CDSH)đã phối hợp với các bên liên quan đã tổ chức Hội thảo "Lập kế hoạch lồng ghép các hoạt động của Dự án vào Kế hoạch của nhà trường".
Đảng đoàn Liên hiệp Hội Việt Nam làm việc với Tỉnh uỷ Ninh Thuận
Ngày 21/9, Đoàn công tác của Đảng đoàn Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam (Liên hiệp Hội Việt Nam) do TSKH. Phan Xuân Dũng, Bí thư Đảng Đoàn, Chủ tịch Liên hiệp Hội Việt Nam làm Trưởng đoàn đã có buổi làm việc với Tỉnh uỷ tỉnh Ninh Thuận về công tác tập hợp, phát triển đội ngũ trí thức và sự lãnh đạo, chỉ đạo của Tỉnh uỷ đối với hoạt động của Liên hiệp Hội tỉnh Ninh Thuận.
Bắc Giang: Liên hiệp Hội ký kết hợp tác với Viện Kinh tế và Chính trị thế giới
Ngày 22/9/2022, tại Viện Kinh tế Chính trị thế giới, Viện Hàn lâm KHXH Việt Nam, Liên hiệp các hội Khoa học và Kỹ thuật tỉnh Bắc Giang với Viện Kinh tế và Chính trị thế giới đã ký kết Thỏa thuận hợp tác về nghiên cứu khoa học, tư vấn, phản biện chính sách và đào tạo nguồn nhân lực khoa học xã hội giai đoạn 2022-2025.
Vĩnh Long: Trao giải cho 39 mô hình, sản phẩm tham dự Cuộc thi cấp tỉnh
Ngày 25/9/2022, tại hội trường Tỉnh Ủy Vĩnh Long, Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật tỉnh (Liên hiệp Hội) phối hợp với Sở Giáo dục và Đào tạo; Tỉnh Đoàn Vĩnh Long tổ chức Lễ tổng kết Cuộc thi Sáng tạo thanh, thiếu niên nhi đồng tỉnh Vĩnh Long lần thứ XI, năm học 2021 – 2022 (gọi tắt là Cuộc thi) và Phát động Cuộc thi lần thứ XII, năm 2022-2023.
Cần thúc đẩy ứng dụng kết quả các đề tài, công trình khoa học vào phát triển kinh tế - xã hội địa phương
Ngày 23/9, tại Thành phố Đà Nẵng, Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam (LHHVN) đã phối hợp với Liên hiệp các Hội khoa học và kỹ thuật thành phố Đà Nẵng tổ chức Hội thảo Thúc đẩy ứng dụng, chuyển giao khoa học và công nghệ phục vụ phát triển kinh tế - xã hội.
Đề cao trách nhiệm trong quá trình sửa Luật Đất đai
Có nhiều nội dung mới như làm rõ phạm vi quy định của Luật Đất đai với các luật khác có liên quan; quy định cụ thể hơn quyền và trách nhiệm của Nhà nước với vai trò là đại diện chủ sở hữu, thống nhất quản lý đối với đất đai...