Liên hiệp các hội và khoa học kỹ thuật Việt Nam
Thứ tư, 06/04/2022 14:26 (GMT+7)

Trí thức khoa học và tiếng nói phản biện

Trong bất cứ xã hội nào, bộ phận có học vấn luôn đóng vai trò quan trọng hàng đầu đối với mọi lĩnh vực. Số phận của trí thức luôn gắn liền với số phận của những cộng đồng, quốc gia cụ thể, nơi họ là thành viên.

Trong những xã hội phong kiến, lạc hậu, bảo thủ, trí thức luôn bị dị nghị, bị nghi ngờ, bị lánh xa, thậm chí bị coi thường, bị biến thành kẻ thù nguy hiểm, như chúng ta từng thấy, các đấng quân vương, những kẻ độc tài thường đòi hỏi mọi thần dân đều phải nhất nhất tin theo họ, cấm bàn cãi. Mọi lời của họ ban ra là chân lý cuối cùng, bất khả tư nghị, không ai có quyền nghi ngờ tính đúng đắn tuyệt đối của nó. Trí thức trong xã hội ấy thường đóng vai trò làm vật trang trí, không có tiếng nói, hoặc quay sang quy phục quyền lực để vinh thân phì gia, chấp nhận làm cái loa xu nịnh.

tm-img-alt

Các nhà khoa học LHHVN góp ý Dự thảo chiến lực phát triển KHCN giai đoạn 2021 -2030 (LHHVN tổ chức 10/2021)

Trong khi đó, trí thức là “kho trí khôn” là “túi càn khôn”, là “mỏ trí tuệ” của những xã hội văn minh, nơi đề cao tiếng nói phản biện. Tại đó, trí thức và giới trí thức không chỉ là những người cung cấp ý tưởng, tư tưởng, các sáng kiến, vạch ra kế sách, can dự vào các chính sách, mà còn giữ vai trò quan trọng trong việc bảo tồn những giá trị tinh thần cao quý như đạo đức, lẽ phải, sự tiến bộ, định hình chiến lược giúp quốc gia hướng tới tương lai.

Vậy trí thức thực chất là ai? Có khá nhiều định nghĩa thế nào là một trí thức? Theo tiêu chí học vấn và có vẻ cũng dễ được chấp nhận nhất,  trí thức là người có bằng cấp, có học hàm học vị. Theo tiêu chí công việc, thì trí thức là những người chuyên nghiên cứu, phát minh, sáng chế, quản lý, truyền thụ kiến thức....nghĩa là làm việc bằng cái đầu. Rồi với mỗi chế độ xã hội lại có những định nghĩa khác nhau, theo quan niệm riêng của mình, về trí thức.

Tôi từng nghe một trí thức lớn có một cách nói rất hay, làm nổi bật chân dung của một trí thức: Người nghĩ ra bom hạt nhân, chắc chắn phải là một bác học. Nhưng nếu anh ta không thấy trước để cảnh báo về tai họa của bom hạt nhân với nhân loại, thì anh ta chưa phải là một trí thức! Một người học đầy mình, có đủ kiến thức đông tây kim cổ nhưng nếu thiếu trách nhiệm với cộng đồng, thiếu đạo đức, vô cảm với nỗi đau đồng loại, thì vẫn chưa phải là một trí thức.

Sự quan trọng của trí thức trước hết bởi họ vốn là những người luôn có óc hoài nghi. Người bình thường, ít học, có thể yên phận tin theo số đông, nhưng một trí thức thì không, hoặc không dễ tin theo. Thậm chí anh ta sẵn sàng “ngược”lại tất cả để bảo vệ quan điểm, chính kiến của mình.  Nhưng giá trị đích thực, giá trị lớn nhất của trí thức lại ở chính cái phẩm chất ấy?  Đồng thời, trí thức là những người có tầm nhìn xa, có tư duy sắc bén, nhạy cảm với mọi thay đổi. Họ là những người đoán định được tương lai dựa trên những suy tưởng mang tính triết học. 

Nhưng có lẽ quan trọng nhất, trí thức là nguồn ánh sáng dẫn dắt sự phát triển lành mạnh của xã hội. Một xã hội không phát triển, chắc chắn là một xã hội không có tương lai. Nhưng sự phát triển thiếu dẫn dắt, thiếu trí tưởng tượng lại rất dễ gây thảm họa, tạo ra thứ chúng ta gọi là nhân tai, thậm chí còn nguy hiểm cả hơn thảm họa thiên tai, như chúng ta vẫn thấy.

Chính vì những điều đó mà tiếng nói của trí thức luôn vô cùng quan trọng. Nó cần thiết vào mọi thời điểm, mọi không gian quyền lực chính trị, văn hóa, với mọi thể chế xã hội. Trước mỗi vấn đề lớn của quốc gia, liên quan đến hàng triệu người, thì tiếng nói của trí thức càng phải được lắng nghe một cách nghiêm túc và chân thành.

Trên thực tế, thì tiếng nói quan trọng nhất của trí thức thể hiện ở những ý kiến phản biện. Tuy được nhắc đến hàng ngày, nhưng không nhiều người hiểu thấu đáo từ phản biện, hành động phản biện. Tiêu cực nhất mà người ta hay quy cho phản biện, là nó làm thất tán sự tập trung, phá rối, gây mất đoàn kết của cộng đồng khi thực hiện một công việc, một chính sách nào đó!

tm-img-alt

Các nhà khoa học LHHVN phản biện BOT giao thông - thực trạng và giải pháp năm 2017

Vậy phản biện cần được hiểu thế nào? Trước hết, phản biện là một tư duy, một thái độ và một quyền. Trong từ điển Đào Duy Anh, thì phản có nhiều nghĩa: Trái; Trả lại; Trở về; Tự xét. Còn từ biện có các nghĩa: Xét rõ để phân biệt; Tranh luận phải trái; …Ghép hai từ lại với nhau thành Phản biện, có thể hiểu là đưa ra một cái nhìn trái chiều mang tính tranh luận, trên cơ sở học thuật và trách nhiệm, để tìm ra những chỗ sai, những chỗ chưa hợp lý, những chỗ chưa chuẩn xác, chưa khôn ngoan, chưa hợp thời… của một quan điểm, một chính sách nào đó rồi cùng nhau đạt đến mức hoàn thiện nhất có thể. Như vậy từ sâu trong bản chất, phản biện mang tính trách nhiệm và tinh thần xây dựng Đã phản biện thì đòi hỏi đầu tiên phải có chính kiến, muốn phản biện, phải có nền tảng học vấn tốt, có tư duy độc lập, người đưa ra ý kiến phản biện phải là người có tư cách đạo đức, có trách nhiệm cá nhân, trách nhiệm xã hội.

Vì sao cần tiếng nói phản biện? Trên thực tế không có bất cứ thứ gì là hoàn hảo, vì thế bất cứ thứ gì muốn tiến tới hoàn hảo, cũng cần được soi xét nhiều chiều. Một mô hình phát triển, một đường lối, một chính sách, một điều luật, một chủ trương… có ảnh hưởng lớn đến xã hội, cho dù nhóm soạn thảo có tài giỏi đến đâu, cá nhân nào đó có là thiên tài, vì đặc tính “nhân vô thập toàn” của con người, không thể nào bao quát được toàn bộ sự đúng đắn. Sự giới hạn về mặt không gian, thời gian, văn hóa… cũng luôn là một vật cản chắn tầm mắt của những người trong cuộc.  Khi đó rất cần các nhà phản biện, như những người có thể giúp họ thoát ra khỏi vấn đề để nhìn nó từ bên ngoài, từ nhãn quan khác, từ phía ngược lại. Bởi vì mục tiêu cuối cùng của phản biện là để hoàn thiện  cái đang cần phản biện để xã hội ngày một tốt đẹp hơn..

Xem Thêm

Báo Nhân dân chúc mừng Liên hiệp hội Việt Nam
Nhân Ngày Khoa học và Công nghệ (KH&CN) Việt Nam, sáng 18-5, đồng chí Đỗ Trung Hiếu, Vụ trưởng, Trưởng Ban Khoa giáo, Báo Nhân Dân dẫn đầu đoàn cán bộ Ban Khoa giáo đến thăm và chúc mừng Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam.
Đảng đoàn Liên hiệp Hội Việt Nam làm việc với Tỉnh ủy Hà Tĩnh
Ngày 16/5, Đoàn công tác của Đảng đoàn Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam (Liên hiệp Hội Việt Nam) do đồng chí Phan Xuân Dũng, Bí thư Đảng Đoàn, Chủ tịch Liên hiệp Hội Việt Nam làm Trưởng đoàn cùng các đồng chí trong Đảng đoàn, đại diện lãnh đạo các Ban và Văn phòng của Liên hiệp Hội Việt Nam đã có buổi làm việc với Tỉnh ủy Hà Tĩnh về công tác trí thức trên địa bàn tỉnh.
Đảng đoàn Liên hiệp Hội Việt Nam làm việc với Tỉnh ủy Hòa Bình
Sáng ngày 13/5, Đoàn công tác của Đảng đoàn Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam (Liên hiệp Hội Việt Nam) do đồng chí Phan Xuân Dũng, Bí thư Đảng Đoàn, Chủ tịch Liên hiệp Hội Việt Nam làm Trưởng đoàn đã có buổi làm việc với Tỉnh ủy và lãnh đạo tỉnh Hòa Bình về công tác trí thức trên địa bàn tỉnh.
Vấn đề đặt ra về công tác tập hợp trí thức của Liên hiệp Hội Việt Nam
Ngay từ khi thành lập, Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam (Liên hiệp Hội Việt Nam) đã đề ra mục tiêu trong công tác vận động, tập hợp trí thức là phải xây dựng được một đội ngũ cán bộ làm công tác vận động trí thức là những người có uy tín, am hiểu và có tâm huyết với công tác vận động trí thức.

Tin mới

Tiền Giang: TS Thái Quốc Hiếu một đời đam mê nghiên cứu khoa học
Hơn 30 năm gắn bó với nghề chăn nuôi, thú y, TS Thái Quốc Hiếu – Phó Chi cục trưởng Chi cục Chăn nuôi và Thú y tỉnh Tiền Giang luôn nỗ lực hoàn thành tốt nhiệm vụ được phân công. Với niềm đam mê nghiên cứu khoa học, những đề tài nghiên cứu của ông đều nhằm giải quyết một số vấn đề đặt ra từ thực tiễn thuộc lĩnh vực chăn nuôi và thú y.
Kon Tum: Chủ tịch Liên hiệp hội nhận Huy hiệu 40 năm tuổi Đảng
Chiều ngày 19/5, được sự thống nhất của Thường trực Tỉnh ủy, Đảng ủy Khối cơ quan và doanh nghiệp tỉnh tổ chức trao Huy hiệu 40 năm tuổi Đảng cho đồng chí Đặng Thanh Long, Nguyên ủy viên Ban Thường vụ Tỉnh ủy - Bí thư Đảng đoàn, Chủ tịch Liên hiệp các Hội KH&KT tỉnh.
Kon Tum: Lãnh đạo UBND tỉnh chúc mừng Liên hiệp Hội
Chiều ngày 18/5, đồng chí Y Ngọc - Ủy viên Ban Thường vụ Tỉnh ủy, Phó Chủ tịch UBND tỉnh đã đến thăm, tặng hoa chúc mừng Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật tỉnh (Liên hiệp hội) nhân Ngày Khoa học và Công nghệ Việt Nam 18/5.