Suy nghĩ về ngành nghề thông tin tư liệu trong nền kinh tế tri thức
Ngày 28/1/2002, Chủ tịch Hội đồng Trung ương Liên hiệp hội đã ra Quyết định số 56/TC-LHH về việc Thành lập Ban Thông tin Liên hiệp hội. Để bạn đọc hiểu rõ hơn về hoạt động nghề nghiệp thông tin,chúng tôi xin trân trọng trích đăng bài viết của đồng chí Nguyễn Như Kim, nguyên Viện trưởng Viện Thông tin khoa học và kỹ thuật Trung ương, Chủ tịch Hội Thông tin Tư liệu Việt Nam. (Bài trích đượcphát trên www.vista.gov.vnngày 11/3/2002).1.Chúng ta đang sống trong một bối cảnh thời đại có những biến động kinh tế chính trị lớn khó mà lường trước được. Từ những năm 70, nền kinh tế cổ điển dựa trên những nguồn lực vậtchất bắt đầu chuyển sang một nền kinh tế mới dựa trên "quyền lực thông tin" (Toffler) và tri thức, là những nguồn tài nguyên phi vật chất đang dẫn tới một xã hội thông tin (có nơi gọi là xã hội phivật chất) và một nền kinh tế tri thức như ngày nay. Toàn cầu hoá kinh tế và chính trị đang là một xu thế khó cưỡng lại với tất cả các mặt tích cực và tiêu cực của nó.
Bối cảnh thế giới đó đã tác động mạnh mẽ tới mọi lĩnh vực hoạt động xã hội, tới môi trường kinh tế và công nghệ đang thay đổi nhanh chóng, tới mọi ngành nghề, trong đó có ngành Thông tin Tư liệu(TTTL). Nếu trước đây, ngành lưu trữ rồi ngành thư viện lần lượt phát triển trong một thời gian dài hàng trăm năm, thì từ vài chục năm nay, ngành TTTL được hình thành, có những bước nhảy vọt, đáp ứngnhững yêu cầu mới của nghiên cứu, sản xuất, quản lý, thị trường... Sự ra đời và phổ cập nhanh chóng các loại máy vi tính ngày càng tinh xảo kết hợp với những thành tựu về công nghệ viễn thông đã làmthay đổi sâu sắc môi trường nghề nghiệp TTTL... Sự kiện quyết định là qua mạng Internet người dùng tin đã có khả năng truy cập trực tuyến các nguồn tin, không cần thông qua các tổ chức TTTL như trướcđây.
2.Trước tình hình đó, đã có thời kỳ người ta đặt câu hỏi liệu ngành TTTL có còn tồn tại hay không, nhưng nhanh chóng ai cũng nhận ra rằng chính những công nghệ mới điện tử viễn thôngđang tăng cường vị trí quan trọng của nó trong nền kinh tế tri thức hiện nay.
Vấn đề là cần xem xét lại vị trí, chức năng, nhiệm vụ, nội dung, phương pháp nghiệp vụ của ngành trong bối cảnh thế giới đang cơ cấu lại nền kinh tế toàn cầu. Một cách tiếp cận mới, có tính chất tổngthể và tích hợp về quản trị thông tin ngày nay đang trở thành cấp bách và cần thiết. Điều đó đòi hỏi một cách nhìn mới về những nội dung và phương pháp nghiệp vụ để thực hiện chức năng "trung gian"(intermediation) của ngành giữa người sản xuất và người dùng tin trong thời gian tới, trong điều kiện khả năng truy cập thông tin trực tuyến của mọi người đã trở thành hiện thực.
3.Trước hết cần mở rộng phạm vi hoạt động của ngành nghề TTTL. Nếu trước đây, ngành tư liệu là một ngành tương đối tĩnh, có nhiệm vụ chủ yếu là thu thập và lưu trữ bảo quản tư liệuthì từ vài chục năm gần đây, từ khi kết hợp với chức năng thông tin, đã trở thành ngành mới là TTTL (Information Documentation: ID), một ngành năng động, có nhiệm vụ mở rộng từ khâu đầu đến khâu cuốicủa dây chuyền thông tin.
Các loại nghề cụ thể trong TTTL được hình thành và phát triển dần dần xung quanh hai loại hoạt động chính: hoạt động tư liệu (thu thập, sắp xếp, phân loại, lưu trữ, phục vụ quản lý...) và hoạt độngthông tin về nội dung tư liệu (xử lý, phân tích, tổng hợp, tạo lập dòng tin, phổ biến, cảnh báo, tư vấn, dịch vụ thị trường, tham gia quyết định...).
4.Sự xuất hiện những công nghệ thông tin mới đã làm biến đổi sâu sắc ngành tư liệu, từ những hộp phiếu thủ công nay đã trở thành những cơ sở dữ liệu điện tử hoá có thể truy cập trựctuyến, các loại tư liệu được số hoá, ghi nhớ trên những vật mang tin công nghệ cao (băng từ, đĩa quang CD), công tác lưu trữ, bảo quản, quản lý, phục vụ được tự động hoá, đã có khả năng xử lý và khaithác những khối lượng thông tin lớn và tạo điều kiện lưu thông trao đổi tư liệu nhanh chóng trong và ngoài nước. Đó là xu hướng điện tử hoá thư viện.
5.Về mặt thông tin (mà nói đến thông tin là nói tới nội dung thông tin), ai cũng nhận thức được rằng thông tin ngày càng là món ăn tri thức hàng ngày không thể thiếu đối với các hoạtđộng sống còn của các lãnh đạo chính phủ, các nhà quản lý, các giám đốc các tổ chức sản xuất kinh doanh, các nhà khoa học kỹ thuật... Những dịch vụ phân tích tổng hợp, tạo ra những thông tin mới cóchất lượng cao kèm theo cả những khuyến nghị hành động, đòi hỏi một đội ngũ cán bộ thông tin trình độ cao, tinh thông nghề nghiệp. Tại các công ty tư vấn, hiện nay, người ta thấy xuất hiện những dịchvụ chuyên nghiệp mới về cảnh báo thông tin, cảnh báo chiến lược, cảnh báo công nghệ, cảnh báo cạnh tranh kinh tế... mang tính chất tình báo như ta thường hiểu trong quân sự, quốc phòng. Nghề kinhdoanh thông tin, môi giới, marketing, thương mại điện tử... cũng đang phát triển trong các dịch vụ kinh tế xã hội. Những mạng thông tin điện tử và mạng Internet đang thúc đẩy lưu thông tin nhanhchóng, giúp các giới trao đổi, chuyển giao, chia sẻ thông tin trực tiếp với nhau. Tất cả những hoạt động sáng tạo đó đòi hỏi những công cụ, những phần mềm máy tính và những giao thức ngày càng tinhvi, hiện đại.
Như vậy, TTTL và những nghề tương ứng chắc chắn sẽ phát triển và đa dạng hoá trong một không gian đang mở rộng, từ công tác quản lý tư liệu đến cảnh báo chiến lược. Do đó, hoạt động TTTL cần có mặttại các thị trường đó, từ truyền thống đến hiện đại.
6.Để đảm bảo sự có mặt tại những địa bàn lớn như vậy, cần có một hình thức mới về tổ chức quản trị thông tin phù hợp, một tổ chức tổng thể và tích hợp, tạo điều kiện nắm bắt và làmchủ các loại sản phẩm thông tin, các loại dịch vụ, từ cơ sở dữ liệu truyền thống có thể truy cập trực tuyến đến các sản phẩm trên đĩa CD hay các sản phẩm đa phương tiện khác thông qua các hệ thốngquản lý tư liệu tự động, các mạng điện tử và Internet, qua các tổ chức tư vấn hay cảnh báo chiến lược kinh tế, công nghệ... Chúng ta không chỉ quan tâm đến thông tin thư mục hay thông tin khoa học kỹthuật thuần tuý mà cần mở rộng tới những lĩnh vực như kinh tế, xã hội, thống kê, nghe nhìn, thời sự, hồi cố... Tổ chức quản trị thông tin mới phải quan tâm tới những vấn đề rất cơ bản cho một sự pháttriển hài hoà và hiệu quả của toàn ngành, đó là chất lượng sản phẩm thông tin và dịch vụ, độ tin cậy và an toàn của công cụ và mạng lưới, thị trường, giá cả, đào tạo và bồi dưỡng liên tục, nhưng vấnđề pháp lý trong thông tin, tiêu chuẩn hoá, ngôn ngữ tin học, các hội nghề nghiệp...
7.Nghề nghiệp TTTL dã có nhiều biến đổi trong hai ba chục năm qua, hiện nay đang trong thời kỳ đột biến Có thể nói nghề TTTL bao gồm tất cả các hoạt động nghề nghiệp trung gian giữangười sản xuất và ngươì dùng tin. Nghề truyền thống đang trở nên phức tạp. Nhiều nghề mới, nhiều thị trường lao động mới đang xuất hiện như quản lý điện tử thông tin, tư vấn chuyên ngành, cảnh báochiến lược, quản lý tư liệu trong xí nghiệp, sử dụng và khai thác mạng lưới điện tử, Internet, thiết kế sản phẩm đa phương tiện, sản phẩm nghe nhìn, thiết kế trang Web, thiết kế mạng, thiết kế phầnmềm, ngôn ngữ tin học... Rõ ràng ngành nghề TTTL đang được đa dạng hoá đến mức người ta cảm thấy đã đến lúc làm sáng tỏ ranh giới giữa các nghề cụ thể và những mối liên quan giữa chúng, tạo điều kiệncho các tổ chức sử dụng cán bộ TTTL đúng người, đúng chỗ.
8.Hiện tượng đa dạng hoá ngành nghề TTTL cũng thể hiện trong đội ngũ cán bộ thông tin hiện nay về mặt xuất xứ, trình độ nghiệp vụ và quá trình công tác. Có người không qua đào tạonghiệp vụ nhưng học tập qua công tác thực tế; phần đông có bằng kỹ thuật, đại học sử dụng trong những khâu của dây chuyền thông tin; cao hơn là trình độ đại học, sau đại học tham gia công tác xử lý,phân tích tổng hợp thông tin, công tác giảng dạy và nghiên cứu khoa học hoặc quản trị thông tin; và quan trọng hơn nữa là đội ngũ cán bộ khoa học, kỹ sư, quản lý được đào tạo bồi dưỡng thêm về nghiệpvụ thông tin (2 nghề).
Cũng như các ngành khác, cán bộ TTTL ở bất kỳ vị trí nào cũng trưởng thành dần trong quá trình công tác thực tế, làm chủ từng khâu, kỹ thuật hay xử lý. Trong điều kiện hiện nay, khi mà các khâu kỹthuật phần lớn đã được tự động hoá, số hoá, thì nổi bật lên là những nhu cầu về chuyên gia có trình độ cao về tổ chức quản trị thông tin, về phần mềm máy tính, và đặc biệt là về xử lý, phân tích tổnghợp thông tin, tạo nên những sản phẩm thông tin mới. Những chuyên gia này đóng một vai trò chủ chốt trong các trung tâm TTTL, trong các bộ, ngành, địa phương, nhất là trong các tổ chức sản xuất kinhdoanh. Họ cần trở thành những cố vấn đắc lực cho lãnh đạo, làm chủ về cảnh báo, tham gia vào quá trình quyết định như một thành viên chính thức.
Tóm lại, ngành nghề TTTL như đã nói ở trên xoay quanh hai hoạt động chính, tư liệu và thông tin, tư liệu là vật mang, thông tin là nội dung, là ý nghĩa, là tri thức, là dạng phi vật chất. Đây là haimặt của một vấn đề không thể thiếu nhau để tồn tại. Nếu cơ sở hạ tầng thông tin đang từng bước được giải quyết thì vấn đề lớn hiện nay là khâu nội dung thông tin, sản xuất thông tin mới, đảm bảo đầyđủ dòng tin trong các hệ thống mạng lưới...
