Sửa Luật Khí tượng thủy văn: Hướng tới dự báo tác động, hiện đại hóa mạng lưới quan trắc

Ngày 8/10, tại Hà Nội, Cục Khí tượng Thủy văn (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) tổ chức Hội nghị tham vấn chính sách Luật Khí tượng thủy văn (sửa đổi), dưới sự chủ trì của Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Lê Trọng Yên và Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội Tạ Đình Thi.

Tại hội nghị, các đại biểu tập trung thảo luận ba nhóm chính sách lớn gồm hiện đại hóa mạng lưới quan trắc khí tượng thủy văn; đổi mới công tác dự báo, cảnh báo và quản lý tài nguyên khí hậu; huy động, sử dụng hiệu quả các nguồn lực phát triển ngành. Nhiều ý kiến cho rằng việc sửa đổi luật cần vượt ra ngoài yêu cầu hoàn thiện quy định hiện hành, hướng tới xây dựng hệ thống khí tượng thủy văn hiện đại, liên thông dữ liệu và phục vụ trực tiếp công tác quản lý rủi ro thiên tai.

Toàn cảnh Hội nghị. Ảnh: Bộ Nông nghiệp và Môi trường.

Hoàn thiện hành lang pháp lý, hiện đại hóa hệ thống quan trắc

Phát biểu tại hội nghị, Thứ trưởng Lê Trọng Yên nhấn mạnh, trong những năm gần đây, bão, lũ và các hiện tượng thời tiết cực đoan diễn biến ngày càng phức tạp, khó dự báo. Thực tế này đặt ra yêu cầu cao hơn đối với chất lượng thông tin khí tượng thủy văn, nhất là khả năng dự báo, cảnh báo sớm để chủ động phòng ngừa, ứng phó và giảm thiểu thiệt hại về người, tài sản.

Theo Thứ trưởng, trong bối cảnh đất nước đẩy mạnh chuyển đổi số, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và bảo đảm an ninh, an toàn, việc tổng kết, đánh giá và sửa đổi Luật Khí tượng thủy văn năm 2015 là yêu cầu cần thiết. Luật mới phải phù hợp với thực tiễn, đồng bộ với các quy định pháp luật liên quan, đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội, phòng, chống thiên tai và thích ứng với biến đổi khí hậu.

Thứ trưởng Bộ NNMT Lê Trọng Yên phát biểu khai mạc Hội nghị. Ảnh: Bộ Nông nghiệp và Môi trường.

Báo cáo tại hội nghị, ông Hoàng Đức Cường, Phó Cục trưởng điều hành Cục Khí tượng Thủy văn, cho biết Luật Khí tượng thủy văn có hiệu lực từ ngày 1/7/2016, đã được sửa đổi, bổ sung 5 lần và tạo hành lang pháp lý quan trọng cho hoạt động của ngành. Tuy nhiên, sau hơn 10 năm thực hiện, nhiều quy định đã bộc lộ hạn chế, chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu mới về phòng, chống thiên tai, thích ứng với biến đổi khí hậu, chuyển đổi số và hiện đại hóa ngành.

Theo Nghị quyết số 20/2026/UBTVQH16 ngày 21/9/2026, dự án Luật Khí tượng thủy văn (sửa đổi) được đưa vào Chương trình lập pháp năm 2027. Dự kiến, dự án luật sẽ được trình Ủy ban Thường vụ Quốc hội vào tháng 2/2027 và trình Quốc hội vào tháng 5/2027.

Đến ngày 30/9/2026, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã nhận được 48 văn bản góp ý, gồm 34/34 địa phương và 14/16 bộ, cơ quan ngang bộ; trong đó có 14 ý kiến hoàn toàn nhất trí. Sau hội nghị, Bộ sẽ tiếp thu, giải trình và hoàn thiện hồ sơ chính sách để gửi Bộ Tư pháp thẩm định.

Trong ba nhóm chính sách được đề xuất, hiện đại hóa mạng lưới quan trắc được xác định là một trong những nhiệm vụ trọng tâm. Theo đó, cơ quan soạn thảo định hướng hoàn thiện cơ chế quản lý thống nhất mạng lưới trạm, đẩy mạnh tự động hóa và chuyển đổi số, đồng thời xác định rõ trách nhiệm của cơ quan quản lý, địa phương, tổ chức và doanh nghiệp.

Việc huy động nguồn lực xã hội, thuê dịch vụ, thuê thiết bị và khai thác dữ liệu cũng được đặt ra nhằm bổ sung nguồn lực cho hệ thống quan trắc. Cùng với đầu tư công nghệ, dự thảo chính sách hướng tới bảo vệ ổn định vị trí, hạ tầng và điều kiện hoạt động của các trạm, bảo đảm dữ liệu được thu thập đầy đủ, chính xác, liên tục và kịp thời.

Từ thực tiễn địa phương, đại diện Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Phú Thọ cho biết một số trạm quan trắc đã xuống cấp, lạc hậu và vẫn thực hiện thủ công, khiến chất lượng chưa đáp ứng yêu cầu. Địa phương đề nghị tăng cường đầu tư, hiện đại hóa mạng lưới quan trắc, đồng thời khôi phục cơ chế phối hợp giữa Cục Khí tượng Thủy văn, các đài khí tượng thủy văn và chính quyền địa phương trong kiểm tra, giám sát công trình, nhất là những công trình quan trọng.

Đại diện Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Ninh Bình cũng đề nghị phân định rõ thẩm quyền, trách nhiệm giữa Trung ương và địa phương; quy định cơ chế kết nối, chia sẻ dữ liệu giữa các trạm chuyên dùng với các trạm do tổ chức, cá nhân đầu tư. Theo địa phương này, việc phân cấp nhiệm vụ phải đi kèm cơ chế bảo đảm nguồn lực, nhất là kinh phí duy trì mạng lưới, xây dựng cơ sở dữ liệu, chia sẻ thông tin và bảo vệ công trình khí tượng thủy văn.

Những ý kiến trên cho thấy hiện đại hóa không chỉ là câu chuyện bổ sung thiết bị hay tự động hóa các trạm. Yêu cầu đặt ra còn là xây dựng cơ chế quản lý, phối hợp và chia sẻ dữ liệu thống nhất, bảo đảm hệ thống vận hành ổn định và phát huy hiệu quả trong thực tiễn.

Chuyển từ dự báo hiện tượng sang dự báo tác động

Một định hướng đáng chú ý trong quá trình sửa đổi luật là chuyển mạnh từ dự báo, cảnh báo hiện tượng khí tượng thủy văn sang dự báo, cảnh báo tác động. Cách tiếp cận này hướng tới cung cấp thông tin không chỉ về diễn biến thời tiết, thiên tai mà còn hỗ trợ cơ quan quản lý, doanh nghiệp và người dân nhận diện nguy cơ, chủ động đưa ra quyết định ứng phó.

Theo đề xuất của cơ quan soạn thảo, luật cần hoàn thiện cơ sở pháp lý cho việc kết nối, chia sẻ dữ liệu giữa các bộ, ngành và địa phương; nâng cao trách nhiệm của tổ chức, doanh nghiệp trong quan trắc và sử dụng thông tin khí tượng thủy văn để bảo đảm vận hành an toàn. Đồng thời, các quy định về điều tra, đánh giá, phân vùng, xây dựng cơ sở dữ liệu và khai thác tài nguyên khí hậu cần được hoàn thiện, phục vụ phát triển kinh tế - xã hội, chuyển đổi năng lượng và thích ứng với biến đổi khí hậu.

Ông Phạm Đức Hoài, Ủy viên chuyên trách Ủy ban Quốc phòng và An ninh của Quốc hội, đánh giá việc thay thế Luật năm 2015 là cần thiết để hoàn thiện hệ thống pháp luật, đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội, quốc phòng, an ninh và thực hiện các cam kết quốc tế của Việt Nam.

Theo ông Hoài, những nguy cơ như lũ quét, sạt lở, đá lăn hay hồ chứa mất an toàn có thể gây thiệt hại lớn về người, tài sản và giao thông, đồng thời ảnh hưởng trực tiếp đến quốc phòng, an ninh. Vì vậy, luật cần nghiên cứu, bổ sung các quy định về dự báo, cảnh báo, điều tra, đánh giá nguy cơ và chủ động phòng ngừa, ứng phó. Cơ chế phối hợp giữa Bộ Nông nghiệp và Môi trường với các bộ, ngành, địa phương, đặc biệt là Bộ Quốc phòng và các cơ quan phòng thủ dân sự, cũng cần được quy định rõ để bảo đảm trách nhiệm và tính khả thi.

Đại diện Cục Tác chiến, Bộ Tổng Tham mưu, Bộ Quốc phòng cho biết khí tượng thủy văn có vai trò đặc thù trong bố trí lực lượng, xây dựng kế hoạch, tổ chức tác chiến, bảo đảm hậu cần và triển khai cứu hộ, cứu nạn. Cơ quan này đề nghị điều chỉnh cách diễn đạt từ “góp phần bảo đảm quốc phòng, an ninh quốc gia” thành “phục vụ bảo đảm quốc phòng, an ninh quốc gia” để phản ánh đầy đủ hơn vai trò của lĩnh vực khí tượng thủy văn.

Ở góc độ quản lý tài nguyên nước, đại diện Cục Quản lý tài nguyên nước đề nghị hoàn thiện hệ thống thông tin, cơ sở dữ liệu theo thời gian thực phục vụ dự báo, cảnh báo thiên tai; tăng cường hợp tác, chia sẻ thông tin thủy văn trên các sông xuyên biên giới trong cả mùa cạn và mùa mưa.

Ông Nguyễn Trung Thắng, Phó Viện trưởng Viện Chiến lược, Chính sách Nông nghiệp và Môi trường, cho rằng cần nhìn nhận khí tượng thủy văn không chỉ là công cụ phục vụ phòng, chống thiên tai mà còn là hạ tầng thông tin thiết yếu đối với nông nghiệp, năng lượng, giao thông, hàng hải, logistics và kinh tế biển. Trong bối cảnh khoa học, công nghệ, trí tuệ nhân tạo phát triển nhanh, cùng với quá trình sắp xếp đơn vị hành chính, việc sửa đổi luật cần làm rõ trách nhiệm quản lý, cung cấp và sử dụng thông tin khí tượng thủy văn.

Ông Thắng đề xuất phát triển hệ thống quan trắc tích hợp quốc gia, ưu tiên đầu tư dựa trên rủi ro khí hậu và nhu cầu thông tin, đặc biệt tại miền núi, ven biển, hải đảo, đô thị thường xuyên ngập lụt và khu vực chịu tác động của hạn hán, xâm nhập mặn. Đồng thời, cần xây dựng hệ thống cảnh báo sớm đa thiên tai lấy người dân làm trung tâm, quy định rõ trách nhiệm của cấp xã trong tiếp nhận, truyền tải cảnh báo và bảo đảm khả năng tiếp cận thông tin tại vùng sâu, vùng xa, vùng đồng bào dân tộc thiểu số.

GS.TS. Trần Thục, Chủ tịch Hội Khí tượng Thủy văn Việt Nam, cũng đề nghị xây dựng luật theo chuỗi hoạt động hoàn chỉnh, từ quan trắc, quản trị dữ liệu, phân tích, dự báo, cảnh báo đến cung cấp dịch vụ và hỗ trợ ra quyết định. Theo ông, dự báo dựa trên tác động cần được triển khai theo lộ trình, trước mắt ưu tiên đối với bão, lũ quét và sạt lở đất; đồng thời làm rõ trách nhiệm giữa ngành khí tượng thủy văn với các bộ, ngành, địa phương.

Bên cạnh đó, dự thảo cần tạo hành lang phát triển dịch vụ khí tượng thủy văn, dịch vụ khí hậu, ứng dụng trí tuệ nhân tạo và công nghệ mới. Việc đẩy mạnh tự động hóa, kết nối dữ liệu phải đi cùng cơ chế kiểm soát chất lượng, bảo đảm thông tin được truyền tải đúng đối tượng, đúng địa điểm và đúng thời điểm.

PGS.TS. Phạm Thị Thành Ngà, Viện trưởng Viện Khoa học Khí tượng Thủy văn Môi trường và Biển, lưu ý cần tính đến giới hạn và độ bất định của khoa học, công nghệ trong dự báo, tránh quy trách nhiệm tuyệt đối cho cơ quan dự báo. Bà đề nghị tăng cường đầu tư cho toàn bộ chuỗi hoạt động, từ quan trắc, truyền tin đến dự báo, cảnh báo và đánh giá chất lượng dự báo; đồng thời nghiên cứu cơ chế thử nghiệm có kiểm soát để ứng dụng công nghệ mới.

Một nội dung khác được đặt ra là huy động và sử dụng hiệu quả nguồn lực cho ngành khí tượng thủy văn. Cơ quan soạn thảo định hướng đa dạng hóa nguồn lực tài chính, nhân lực, khoa học - công nghệ, dữ liệu và hợp tác quốc tế; phát triển thị trường dịch vụ, đầu tư hạ tầng quan trắc, radar, vệ tinh, trung tâm dữ liệu và hệ thống tính toán hiệu năng cao. Cơ chế thu hút, đào tạo và đãi ngộ nhân lực chất lượng cao trong các lĩnh vực dự báo số trị, khoa học dữ liệu, trí tuệ nhân tạo và viễn thám cũng cần được quan tâm.

Kết luận hội nghị, Thứ trưởng Lê Trọng Yên đề nghị Cục Khí tượng Thủy văn, Vụ Pháp chế và các đơn vị liên quan tiếp thu đầy đủ ý kiến đóng góp, rà soát cơ sở pháp lý, thực tiễn và kết quả thi hành Luật năm 2015 để hoàn thiện hồ sơ chính sách. Quá trình xây dựng luật phải bảo đảm tính đồng bộ với các quy định liên quan, tránh chồng chéo, đồng thời làm rõ các vấn đề về tổ chức, nguồn lực, dữ liệu, năng lực hoạt động và yêu cầu bảo đảm quốc phòng, an ninh.

Các ý kiến tại hội nghị sẽ là cơ sở để cơ quan soạn thảo tiếp tục nghiên cứu, giải trình và hoàn thiện dự án Luật Khí tượng thủy văn (sửa đổi), hướng tới một khung pháp lý có tính khả thi, đáp ứng yêu cầu hiện đại hóa ngành, nâng cao năng lực quản trị rủi ro thiên tai và phục vụ phát triển kinh tế - xã hội.