GS.VS Châu Văn Minh: Từ nhà khoa học đến trọng trách dẫn dắt trí thức

Tại Đại hội Đại biểu toàn quốc Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam lần thứ IX, nhiệm kỳ 2026-2031, GS.VS Châu Văn Minh đã được bầu làm Chủ tịch Liên hiệp Hội Việt Nam khóa IX. Với hơn 40 năm gắn bó với nghiên cứu khoa học, nhiều năm giữ cương vị lãnh đạo Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, là đại biểu Quốc hội khóa XVI, ông bước vào nhiệm kỳ mới với trọng trách tập hợp, phát huy nguồn lực trí thức khoa học và công nghệ, đưa những đóng góp của đội ngũ này đến gần hơn với các nhiệm vụ phát triển đất nước.

GS.VS Châu Văn Minh sinh năm 1961 tại thành phố Huế. Ông thuộc thế hệ các nhà khoa học trưởng thành trong những năm đất nước còn nhiều khó khăn. Từ năm 1985 đến 2007, ông công tác tại Viện Hóa học các Hợp chất thiên nhiên, Viện Khoa học và Công nghệ Việt Nam, nay là Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam. Lĩnh vực chuyên môn của ông là hóa sinh các hợp chất thiên nhiên.

Hơn bốn thập niên gắn bó với nghiên cứu khoa học, GS.VS Châu Văn Minh đã công bố gần 500 công trình khoa học và hơn 40 sáng chế, giải pháp hữu ích.

Từ năm 2008, trên cương vị Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, GS.VS Châu Văn Minh trực tiếp chỉ đạo nhiều chương trình khoa học và công nghệ trọng điểm cấp quốc gia. Trong đó có Chương trình Tây Nguyên 3, chương trình phát triển vệ tinh quan sát Trái đất của Việt Nam, xây dựng hệ thống bảo tàng thiên nhiên quốc gia và dự án phát triển Trường Đại học Khoa học và Công nghệ Hà Nội (USTH).

Các chương trình này góp phần hình thành hạ tầng nghiên cứu hiện đại, đồng thời tạo tiền đề cho những định hướng phát triển dài hạn của khoa học và công nghệ Việt Nam.

Hợp tác quốc tế cũng là một dấu ấn đáng chú ý trong hoạt động của ông. Trong quan hệ khoa học Việt Nam - Pháp, ông tham gia thúc đẩy nhiều chương trình hợp tác, đào tạo nhân lực khoa học. Những đóng góp đó được ghi nhận bằng nhiều phần thưởng và danh hiệu.

Năm 2021, GS.VS Châu Văn Minh là người Việt Nam đầu tiên hoạt động trong lĩnh vực khoa học tự nhiên và công nghệ được trao Huân chương Bắc đẩu Bội tinh của Pháp. Phía Pháp ghi nhận những đóng góp của ông trong thúc đẩy hợp tác khoa học, công nghệ, giáo dục và đào tạo giữa hai nước. Cùng năm, ông được Viện Hàn lâm Khoa học Quốc gia Belarus trao Huy chương vì những thành tích khoa học và đóng góp cho hợp tác khoa học, công nghệ.

Trong hợp tác khoa học Việt Nam và Liên bang Nga, GS.VS Châu Văn Minh cũng để lại dấu ấn rõ nét. Ông tham gia thúc đẩy xây dựng và triển khai các chương trình hợp tác nghiên cứu biển giữa hai Viện Hàn lâm; chỉ đạo tổ chức các chuyến khảo sát chung trên các tàu nghiên cứu khoa học của Nga như “Viện sĩ Oparin” và “Viện sĩ Lavrentiev” tại vùng biển Việt Nam.

Hợp tác với Nga còn được mở rộng sang nghiên cứu và đào tạo nhân lực trong lĩnh vực vật lý hạt nhân với Viện Liên hiệp Nghiên cứu Hạt nhân Dubna (JINR), cùng nhiều chương trình nghiên cứu liên ngành về vật liệu mới, hóa dược, công nghệ sinh học, vật lý hạt nhân và công nghệ vũ trụ với các viện nghiên cứu, trường đại học của Nga.

Những hoạt động hợp tác này góp phần mở rộng không gian nghiên cứu quốc tế của Viện Hàn lâm, nâng cao năng lực nghiên cứu cơ bản và đào tạo đội ngũ khoa học trình độ cao. Qua đó, hợp tác khoa học và giáo dục trở thành một kênh quan trọng góp phần củng cố quan hệ Đối tác chiến lược toàn diện Việt Nam – Liên bang Nga.

Ngày 29–30/5/2025, ông được Viện Hàn lâm Khoa học Nga bầu làm Viện sĩ tại kỳ họp toàn thể. GS.VS Châu Văn Minh là nhà khoa học thứ tư của Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam được bầu làm Viện sĩ Viện Hàn lâm Khoa học Nga, sau GS.VS Trần Đại Nghĩa, GS.VS Nguyễn Văn Hiệu và GS.VS Đặng Vũ Minh. Ông đồng thời là Viện sĩ của ba tổ chức hàn lâm quốc tế: Viện Hàn lâm Khoa học Nga, Viện Hàn lâm Khoa học Quốc gia Belarus và Liên hiệp các Viện Hàn lâm Khoa học Thế giới (IAAS).

Những ghi nhận đó không chỉ có ý nghĩa với cá nhân GS.VS Châu Văn Minh, mà với cả khoa học nước nhà. Ông đã góp phần nâng tầm vị thế khoa học Việt trên trường quốc tế.

Tháng 3/2026, GS.VS Châu Văn Minh trúng cử đại biểu Quốc hội khóa XVI tại đơn vị bầu cử số 1 tỉnh Phú Thọ với 518.445 phiếu, đạt 92,26% tổng số phiếu hợp lệ. Đây là lần đầu tiên ông tham gia Quốc hội, đánh dấu bước chuyển từ một nhà khoa học, nhà quản lý khoa học sang trực tiếp tham gia hoạt động lập pháp và quyết định những vấn đề quan trọng của đất nước.

Trước khi được cử tri tín nhiệm, trong chương trình hành động, GS.VS Châu Văn Minh xác định sẽ phát huy kinh nghiệm của một nhà khoa học và quản lý để tham gia xây dựng pháp luật, các cơ chế, chính sách và những quyết sách lớn của Quốc hội.

Ông đặc biệt nhấn mạnh việc đóng góp vào các dự án luật liên quan đến khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, giáo dục và đào tạo; đồng thời chú trọng việc lắng nghe ý kiến cử tri, tập hợp trí tuệ của đội ngũ chuyên gia, nhà khoa học để đưa những kiến nghị xác đáng vào quá trình hoạch định chính sách.

Cam kết đó đã được ông thực hiện sau khi trở thành đại biểu Quốc hội. Với nền tảng chuyên môn khoa học và kinh nghiệm quản lý, ông tham gia góp ý nhiều dự án luật, tập trung vào những vấn đề đòi hỏi tính liên ngành, cơ sở khoa học và khả năng tổ chức thực hiện.

Trong góp ý đối với các quy định về đất đai, ông quan tâm đến việc hoàn thiện cơ chế chính sách theo hướng đồng bộ, minh bạch, khả thi; đồng thời đặt vấn đề phải làm rõ những nội dung có thể phát sinh vướng mắc trong thực tiễn. Với lĩnh vực nhà ở, ông đề nghị tăng tính liên thông giữa Luật Nhà ở với Luật Đất đai, Luật Quy hoạch đô thị và nông thôn, Luật Xây dựng và pháp luật về kinh doanh bất động sản, qua đó hạn chế tình trạng chồng chéo, tạo điểm nghẽn khi triển khai dự án.

Ở các dự án luật liên quan đến doanh nghiệp, nông nghiệp, môi trường và phát triển đô thị, GS.VS Châu Văn Minh tiếp tục chú trọng yêu cầu rà soát tính thống nhất giữa các quy định pháp luật, giảm thủ tục không cần thiết và nâng cao tính khả thi của chính sách. Cách tiếp cận này cho thấy ông không chỉ nhìn vấn đề từ góc độ quản lý mà còn đặt câu hỏi về khả năng thực thi trong thực tế.

Đặc biệt, cam kết phát huy trí tuệ của đội ngũ trí thức, chuyên gia trong xây dựng chính sách đã được GS.VS Châu Văn Minh cụ thể hóa ngay trong hoạt động lập pháp.

Khi tham gia góp ý dự thảo Luật Đất đai, ông cho biết các ý kiến tại nghị trường được tiếp nhận từ quá trình tổ chức hội thảo lấy ý kiến chuyên gia, với sự tham gia của Hội Khoa học Đất Việt Nam, Hội Khoa học Kỹ thuật Lâm nghiệp Việt Nam, Hội Trầm hương Việt Nam, Viện Môi trường và Phát triển cộng đồng, Học viện Nông nghiệp Việt Nam, Trường Đại học Tài nguyên và Môi trường. Từ các ý kiến này, nhiều vấn đề về thuật ngữ, quy hoạch, dữ liệu đất đai, giá đất, bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất và phân cấp quản lý được đặt ra để tiếp tục hoàn thiện dự thảo.

Khi góp ý chính sách sửa đổi Luật Nhà ở, GS.VS Châu Văn Minh cũng cho biết, Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam đã tổ chức hội thảo lấy ý kiến, phối hợp với Hội Quy hoạch Phát triển đô thị Việt Nam, Tổng hội Xây dựng Việt Nam, Hội Đập lớn và Phát triển nguồn nước Việt Nam, Hội Tiêu chuẩn và Chất lượng Việt Nam.

Các chuyên gia, đại diện các hội đã đóng góp nhiều kiến nghị đối với những vấn đề lớn của dự thảo, qua đó cung cấp thêm cơ sở thực tiễn và chuyên môn cho quá trình thảo luận, hoàn thiện chính sách.

Như vậy, có thể thấy, các hội khoa học, viện nghiên cứu và trường đại học trở thành một nguồn tham vấn quan trọng trước khi GS.VS Châu Văn Minh đưa những vấn đề cụ thể vào nghị trường. Đây cũng là điểm thể hiện rõ vai trò kép của ông: một đại biểu Quốc hội có nền tảng khoa học và một nhà khoa học.

Điều này càng có ý nghĩa khi ông trở thành người đứng đầu tổ chức tập hợp đội ngũ trí thức khoa học, công nghệ. Ông sẽ có nhiều cơ hội để lắng nghe, tập hợp và chắt lọc những kiến nghị từ đội ngũ trí thức, chuyển hóa các kết quả nghiên cứu, những vấn đề thực tiễn của khoa học, công nghệ thành các đề xuất chính sách, qua đó góp phần đưa tiếng nói của giới khoa học đến gần hơn với quá trình xây dựng pháp luật và các quyết sách lớn của đất nước.

Tháng 2/2026, GS.VS Châu Văn Minh được chỉ định tham gia Ban Chấp hành, Ban Thường vụ và giữ chức Bí thư Đảng ủy Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam nhiệm kỳ 2025-2030. Việc ông đảm nhiệm cương vị này diễn ra trong bối cảnh Liên hiệp Hội Việt Nam chuẩn bị Đại hội IX, nhiệm kỳ 2026-2031, với yêu cầu tiếp tục đổi mới phương thức tập hợp, phát huy vai trò của đội ngũ trí thức khoa học và công nghệ trong sự nghiệp phát triển đất nước.

Tháng 5/2026, tại Đại hội đại biểu toàn quốc Mặt trận Tổ quốc Việt Nam lần thứ XI, GS.VS Châu Văn Minh được hiệp thương cử giữ chức Phó Chủ tịch không chuyên trách Ủy ban Trung ương MTTQ Việt Nam khóa XI, nhiệm kỳ 2026-2031. Cương vị này tạo thêm điều kiện để ông phát huy vai trò đại diện, tập hợp đội ngũ trí thức, đồng thời tham gia đóng góp ý kiến xây dựng Đảng, Nhà nước và các chính sách phát triển kinh tế - xã hội.

Trước thềm Đại hội IX Liên hiệp Hội Việt Nam, GS.VS Châu Văn Minh đặt trọng tâm vào việc nâng cao hiệu quả tập hợp và phát huy nguồn lực trí thức. Theo ông, Liên hiệp Hội cần tạo môi trường để các nhà khoa học phát huy chuyên môn, đóng góp ý kiến đối với những vấn đề lớn của đất nước, đồng thời tăng cường kết nối giữa các hội thành viên, các viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp.

Sau khi được Đại hội tín nhiệm bầu giữ chức Chủ tịch Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam khóa IX, nhiệm kỳ 2026-2031, GS.VS Châu Văn Minh đã phát biểu nhận nhiệm vụ, xác lập những cam kết đối với Đại hội và đội ngũ trí thức khoa học và công nghệ cả nước.

Thay mặt Ban Chấp hành khóa IX, ông khẳng định tập thể lãnh đạo nhiệm kỳ mới sẽ “ra sức cố gắng, phấn đấu rèn luyện, nỗ lực vượt qua mọi khó khăn, thách thức” với tinh thần “Đoàn kết - Sáng tạo - Đột phá - Phát triển”, quyết tâm hoàn thành tốt các nhiệm vụ được giao.

Cam kết của người đứng đầu Liên hiệp Hội nhấn mạnh trách nhiệm của Ban Chấp hành khóa IX trong việc kế thừa những thành quả, truyền thống và kinh nghiệm của các thế hệ đi trước; đồng thời xây dựng một tập thể đoàn kết, thống nhất ý chí và hành động, không ngừng nâng cao bản lĩnh chính trị và năng lực công tác để thực hiện thắng lợi Nghị quyết Đại hội IX.

Từ góc độ hoạt động của một tổ chức chính trị - xã hội của đội ngũ trí thức khoa học và công nghệ, ông đặc biệt nhấn mạnh yêu cầu chủ động, tích cực và trách nhiệm trong thực hiện các nhiệm vụ được Đảng, Nhà nước, MTTQ Việt Nam giao.

“Ban Chấp hành khóa IX sẽ luôn chủ động, tích cực, trách nhiệm trong việc thực hiện các nhiệm vụ mà Đảng, Nhà nước, MTTQ Việt Nam giao và các nhiệm vụ quy định trong Điều lệ Liên hiệp các Hội KH&KT Việt Nam”, GS.VS Châu Văn Minh khẳng định.

Theo đó, Liên hiệp Hội khóa IX sẽ tham mưu, đề xuất với Đảng, Nhà nước, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam; phối hợp với các ban, bộ, ngành, địa phương; điều hòa, phối hợp hoạt động của các hội thành viên và quản lý các đơn vị trực thuộc. Mục tiêu là triển khai hiệu quả các nghị quyết của Đảng, MTTQ Việt Nam, đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp cách mạng trong giai đoạn mới.

Những cam kết trong bài phát biểu nhận nhiệm vụ cho thấy sự tiếp nối rõ nét với quan điểm GS.VS Châu Văn Minh chia sẻ với Tri thức và Cuộc sống trước thềm Đại hội IX: Liên hiệp Hội Việt Nam phải thực sự là nơi tập hợp trí tuệ, tâm huyết và trách nhiệm của đội ngũ trí thức; đồng thời phải tạo được cơ chế phối hợp để nguồn lực ấy tham gia giải quyết những vấn đề lớn của đất nước.

Đây cũng là điểm có ý nghĩa đối với nhiệm kỳ mới. Bởi sức mạnh của một tổ chức tập hợp trí thức không chỉ nằm ở số lượng hội viên hay quy mô hệ thống, mà ở khả năng kết nối và phát huy chất xám, biến các kết quả nghiên cứu, sáng kiến, kiến nghị khoa học thành những đóng góp thiết thực cho hoạch định chính sách và đời sống xã hội.