VUSTA: Mạng lưới trí thức là ‘vũ khí’ chặn sớm tin giả

Trao đổi với PV Tri thức và Cuộc sống, ông Lê Thanh Tùng, Trưởng ban Phổ biến kiến thức Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam (VUSTA) cho rằng phòng, chống tin giả không chỉ là xử lý thông tin sai sau khi đã lan rộng mà cần chủ động nâng cao “sức đề kháng thông tin” của xã hội, phát huy vai trò của đội ngũ trí thức, nhà khoa học và báo chí khoa học.

CẦN NÂNG CAO “SỨC ĐỀ KHÁNG THÔNG TIN” CỦA XÃ HỘI

- Thưa ông, Nghị định số 328/2026/NĐ-CP của Chính phủ về phòng, chống tin giả, tin sai sự thật vừa có hiệu lực. Trong bối cảnh thông tin trên mạng xã hội phát triển rất nhanh, đa dạng và khó kiểm chứng, theo ông Nghị định có ý nghĩa như thế nào đối với việc xây dựng môi trường thông tin an toàn, lành mạnh và nâng cao trách nhiệm của các chủ thể tham gia không gian mạng?

Ông Lê Thanh Tùng: Theo tôi, việc ban hành Nghị định 328/2026/NĐ-CP là cần thiết và kịp thời trong bối cảnh không gian thông tin thay đổi rất nhanh. Mạng xã hội, nền tảng số và trí tuệ nhân tạo đem lại nhiều tiện ích, nhưng đồng thời cũng làm cho thông tin thiếu căn cứ, bị cắt ghép, xuyên tạc hoặc diễn giải sai có thể lan truyền nhanh, rộng và tác động trực tiếp tới nhận thức, hành vi xã hội.

Ý nghĩa quan trọng của Nghị định là góp phần hoàn thiện khuôn khổ pháp lý về phòng, chống tin giả, tin sai sự thật, làm rõ hơn trách nhiệm của các chủ thể trong quá trình tạo lập, cung cấp, chia sẻ và tiếp nhận thông tin. Qua đó, quyền tiếp cận và chia sẻ thông tin được đặt trong mối quan hệ với trách nhiệm đối với cộng đồng, lợi ích quốc gia và quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân.

Ở góc độ truyền thông và phổ biến kiến thức, tôi cho rằng chỉ xử lý thông tin sai sau khi đã lan rộng là chưa đủ. Cần đồng thời nâng cao “sức đề kháng thông tin” của xã hội. Người dân cần được trang bị kiến thức nền, kỹ năng số, thói quen kiểm tra nguồn và đối chiếu thông tin trước khi tin hoặc chia sẻ. Đây là giải pháp căn cơ, lâu dài, phù hợp với tinh thần Nghị quyết số 57-NQ/TW về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia: chuyển đổi số càng mạnh thì yêu cầu về chất lượng thông tin, an toàn dữ liệu và trách nhiệm xã hội càng cao.

HUY ĐỘNG NGUỒN LỰC TRÍ THỨC ĐƯA THÔNG TIN KHOA HỌC CÓ CĂN CỨ TỚI NGƯỜI DÂN

- VUSTA tập hợp đội ngũ trí thức khoa học và công nghệ trong nhiều lĩnh vực. Theo ông, VUSTA cần phát huy mạng lưới chuyên gia, nhà khoa học như thế nào để cung cấp thông tin khoa học tin cậy, giải thích các vấn đề chuyên môn và giúp công chúng nhận diện thông tin sai lệch?

Ông Lê Thanh Tùng: Tôi cho rằng, đây là lĩnh vực VUSTA có thể phát huy rõ thế mạnh của mình. Với mạng lưới các hội ngành, liên hiệp hội địa phương, các tổ chức khoa học và công nghệ cùng đông đảo chuyên gia ở nhiều lĩnh vực, VUSTA có điều kiện huy động nguồn lực trí thức để đưa những thông tin khoa học có căn cứ, có trách nhiệm đến gần hơn với công chúng.

Tuy nhiên, cần xác định đúng vai. VUSTA là tổ chức hội, không phải cơ quan quản lý nhà nước và không có chức năng xác định về mặt pháp lý một nội dung nào đó là “tin giả”. Vai trò phù hợp của VUSTA là huy động chuyên gia cung cấp căn cứ chuyên môn; giải thích các vấn đề phức tạp; phân tích mức độ tin cậy của dữ liệu và nguồn thông tin; qua đó hỗ trợ báo chí và công chúng có thêm cơ sở khoa học khi tiếp nhận thông tin.

Để làm tốt hơn, theo tôi cần hình thành mạng lưới chuyên gia theo từng lĩnh vực và có cơ chế kết nối nhanh, đúng người, đúng chuyên môn. Đồng thời, cần chú trọng việc “dịch” tri thức khoa học sang ngôn ngữ đời sống: dễ hiểu, ngắn gọn nhưng không làm sai lệch bản chất. Nhà khoa học bảo đảm tính chính xác; báo chí và người làm phổ biến kiến thức giúp thông tin đến được với đông đảo công chúng.

Một hướng quan trọng khác là chuyển từ phản ứng bị động sang phổ biến kiến thức chủ động. Với những lĩnh vực thường phát sinh thông tin thiếu căn cứ như sức khỏe, môi trường, an toàn thực phẩm, AI hay công nghệ mới, nên xây dựng trước các chuyên mục, bộ câu hỏi - trả lời, video, đồ họa và tài liệu phổ biến dễ tiếp cận. Đó cũng là cách cụ thể để phát huy trách nhiệm xã hội của đội ngũ trí thức theo tinh thần Nghị quyết số 45-NQ/TW.

BÁO CHÍ KHOA HỌC CẦN CHÍNH XÁC, KỊP THỜI, DỄ HIỂU

- Theo ông, báo chí khoa học cần đổi mới nội dung và phương thức truyền thông như thế nào để vừa bảo đảm tính chính xác, khoa học, vừa chuyển tải kiến thức một cách dễ hiểu, dễ tiếp cận, giúp công chúng có thêm căn cứ khi tiếp nhận và đánh giá thông tin trên môi trường số? Là tờ báo thuộc VUSTA, với lợi thế kết nối mạng lưới chuyên gia, nhà khoa học, Báo Tri thức và Cuộc sống có thể phát huy vai trò này như thế nào?

Ông Lê Thanh Tùng: Trong bối cảnh hiện nay, báo chí khoa học phải đồng thời đáp ứng ba yêu cầu: chính xác, kịp thời và dễ hiểu. Độ chính xác phải là nguyên tắc đầu tiên. Với thông tin về sức khỏe, công nghệ, môi trường hay giáo dục..., một chi tiết sai cũng có thể dẫn đến hệ quả lớn. Vì vậy, phóng viên cần kiểm tra nguồn, đối chiếu dữ liệu, tham vấn đúng chuyên gia và nói rõ đâu là kết quả đã có căn cứ vững chắc, đâu còn là giả thuyết hoặc vấn đề đang tranh luận.

Bên cạnh đó là yêu cầu kịp thời. Trong môi trường số, khoảng trống thông tin dễ bị lấp bởi tin đồn và suy diễn. Vì vậy, báo chí khoa học cần xây dựng sẵn mạng lưới chuyên gia, cộng tác viên theo lĩnh vực để có thể phản hồi nhanh trước các vấn đề đang được xã hội quan tâm.

Quan trọng không kém là khả năng diễn giải. Một bài báo khoa học tốt cần giúp người đọc hiểu được vấn đề là gì, căn cứ khoa học ở đâu, điều gì đã chắc chắn, điều gì chưa đủ cơ sở kết luận và người dân nên tiếp nhận thông tin như thế nào. Báo Tri thức và Cuộc sống có lợi thế là cơ quan báo chí thuộc VUSTA, vì vậy có thể khai thác tốt hơn mạng lưới chuyên gia thông qua các chuyên mục giải thích khoa học, hỏi - đáp chuyên gia, “hiểu đúng về...”, hoặc các tuyến bài làm rõ những nội dung đang được chia sẻ mạnh trên mạng xã hội.

Hình thức truyền thông cũng cần đổi mới. Người dân hiện nay tiếp nhận thông tin qua báo điện tử, video ngắn, podcast, đồ họa, mạng xã hội và thiết bị di động. Báo chí khoa học cần hiện diện ở những không gian đó, nhưng dù ở định dạng nào vẫn phải giữ nguyên tắc: đúng nguồn, đúng chuyên môn, có căn cứ và chịu trách nhiệm về nội dung.

XÂY DỰNG HỆ SINH THÁI THÔNG TIN: TRAO CƠ CHẾ TƯƠNG XỨNG VỚI NHIỆM VỤ

- Từ thực tiễn công tác truyền thông và phổ biến kiến thức, theo ông cần xây dựng cơ chế phối hợp như thế nào giữa VUSTA, các hội thành viên, tổ chức khoa học và công nghệ, cơ quan báo chí, chuyên gia và các nền tảng truyền thông để hình thành một mạng lưới cung cấp, giải thích và lan tỏa thông tin khoa học tin cậy, góp phần thực hiện hiệu quả tinh thần của Nghị định 328/2026/NĐ-CP?

Ông Lê Thanh Tùng: Theo tôi, phòng, chống tin giả và xây dựng môi trường thông tin lành mạnh không thể chỉ dựa vào một cơ quan hay một biện pháp. Cần hình thành một hệ sinh thái thông tin tin cậy, trong đó mỗi chủ thể làm đúng chức năng của mình: cơ quan quản lý nhà nước quản lý và xử lý theo pháp luật; cơ quan báo chí bảo đảm chuẩn mực nghề nghiệp; nhà khoa học cung cấp căn cứ chuyên môn; các tổ chức hội, tổ chức khoa học và công nghệ, nền tảng truyền thông góp phần lan tỏa tri thức đúng đến cộng đồng.

Đối với VUSTA, trước hết cần tiếp tục thúc đẩy cơ chế kết nối nhanh giữa hội chuyên ngành - chuyên gia - cơ quan báo chí; xây dựng các chương trình phổ biến kiến thức dài hạn đối với những lĩnh vực dễ phát sinh thông tin sai lệch; đồng thời hình thành kho chuyên gia, tài liệu khoa học và đầu mối phối hợp có thể sử dụng khi cần thiết. Mục tiêu không phải tạo thêm một cơ chế hành chính nặng nề mà là tăng tốc độ, chất lượng và độ tin cậy của thông tin khoa học.

Bên cạnh sự chủ động đổi mới của VUSTA, tôi cho rằng cần nhấn mạnh nguyên tắc: khi Đảng và Nhà nước giao nhiệm vụ, đặt ra yêu cầu ngày càng cao đối với VUSTA trong tập hợp trí thức, tư vấn - phản biện, phổ biến kiến thức, truyền thông khoa học và phục vụ cộng đồng, thì cần đồng thời có cơ chế và điều kiện tương xứng để tổ chức thực hiện. Trách nhiệm phải đi cùng điều kiện thực thi.

Cụ thể, Nhà nước cần tiếp tục tạo điều kiện để VUSTA thực hiện tốt chức năng, nhiệm vụ thông qua giao nhiệm vụ, đặt hàng phù hợp; bố trí kinh phí và nguồn lực cần thiết; tạo điều kiện tiếp cận thông tin, dữ liệu chính thống; có cơ chế huy động chuyên gia thuận lợi và tăng cường phối hợp giữa VUSTA với các bộ, ngành, cơ quan báo chí và các cơ quan liên quan. Đây không phải là chuyển giao chức năng quản lý nhà nước cho VUSTA, mà là phát huy hiệu quả nguồn lực xã hội, nhất là nguồn lực trí thức khoa học và công nghệ, để thực hiện tốt hơn những nhiệm vụ được Đảng và Nhà nước giao.

Tại nghị quyết Đại hội lần thứ IX, trong các yêu cầu đặt ra, VUSTA đã đề ra các yêu cầu đó là phải tiếp tục đổi mới nội dung, phương thức hoạt động, nâng cao tính chuyên nghiệp và hiệu quả; đồng thời cơ chế chính sách cần tạo không gian và nguồn lực để những năng lực đó được huy động thực chất. Khi hai yếu tố này kết hợp, vai trò của VUSTA trong phổ biến tri thức, truyền thông khoa học và nâng cao “sức đề kháng thông tin” của xã hội sẽ được phát huy tốt hơn.

- Trân trọng cảm ơn ông về cuộc trao đổi!