Dấu ấn qua các kỳ Đại hội Liên hiệp Hội Việt Nam: Từ tập hợp trí thức đến “Đoàn kết - Sáng tạo - Đột phá - Phát triển"

Trải qua hơn 40 năm xây dựng và phát triển, mỗi kỳ Đại hội đại biểu toàn quốc của Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam đều gắn với một dấu mốc của đất nước và một bước trưởng thành của tổ chức. Từ khát vọng hình thành “mái nhà chung” của đội ngũ trí thức khoa học và công nghệ năm 1983 đến chủ đề “Đoàn kết - Sáng tạo - Đột phá - Phát triển” của Đại hội IX, có thể nhận rõ một dòng chảy xuyên suốt: tập hợp, đoàn kết trí thức; phát huy trí tuệ; không ngừng đổi mới, sáng tạo và hướng tới những đột phá để đóng góp ngày càng thiết thực cho sự phát triển đất nước.

Ngày 26/3/1983, Đại hội thành lập Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam được tổ chức tại Hà Nội, đánh dấu sự ra đời của một tổ chức chung của đội ngũ trí thức khoa học và kỹ thuật Việt Nam. Từ 15 tổ chức hội thành viên ban đầu, Liên hiệp Hội Việt Nam từng bước phát triển, mở rộng mạng lưới, hoàn thiện tổ chức và khẳng định vai trò nòng cốt trong tập hợp, đoàn kết, phát huy sức sáng tạo của đội ngũ trí thức khoa học và công nghệ.

Nhìn lại các kỳ Đại hội từ năm 1983 đến nay, chủ đề, phương châm và những trọng tâm được đặt ra ở mỗi giai đoạn không chỉ phản ánh sự phát triển của Liên hiệp Hội Việt Nam mà còn cho thấy yêu cầu ngày càng cao đối với đội ngũ trí thức trước những nhiệm vụ mới của đất nước. Nếu ở những kỳ Đại hội đầu tiên, yêu cầu trung tâm là xây dựng tổ chức, tập hợp lực lượng và đưa khoa học, kỹ thuật phục vụ sản xuất, đời sống, thì ở các nhiệm kỳ sau, những từ khóa như “trí tuệ”, “hợp tác”, “đổi mới”, “sáng tạo” và “đột phá” ngày càng xuất hiện rõ nét.

Đại hội I - đặt nền móng cho “mái nhà chung” của trí thức khoa học và công nghệ

Đại hội lần thứ I ngày 26/3/1983 trước hết là Đại hội thành lập. Đại biểu của 14 hội khoa học và kỹ thuật toàn quốc và Hội Liên hiệp khoa học - kỹ thuật Hà Nội đã thống nhất thành lập Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam; GS.VS Trần Đại Nghĩa được bầu làm Chủ tịch đầu tiên.

Điều lệ được thông qua tại Đại hội xác định rõ mục đích tập hợp, đoàn kết các hội khoa học và kỹ thuật, phát huy tiềm lực khoa học và kỹ thuật của đất nước, góp phần phục vụ sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Vì vậy, dù chưa sử dụng một chủ đề cô đọng theo hình thức khẩu hiệu như các kỳ Đại hội về sau, tinh thần nổi bật của Đại hội I chính là “tập hợp - đoàn kết - phát huy tiềm lực khoa học và kỹ thuật”. Đây là nền móng tư tưởng và tổ chức cho toàn bộ chặng đường phát triển sau này của Liên hiệp Hội Việt Nam.

Đại hội II - đổi mới tư duy, mở rộng tập hợp trí thức

Ngày 12/5/1988, Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ II diễn ra trong những năm đầu đất nước thực hiện đường lối Đổi mới. Từ 15 tổ chức hội thành viên khi thành lập, hệ thống đã phát triển lên 23 hội thành viên, gồm 18 hội ngành toàn quốc và 5 Liên hiệp Hội địa phương.

Bối cảnh mới đặt ra yêu cầu đổi mới cả tư duy và phương thức hoạt động. Liên hiệp Hội Việt Nam không chỉ tiếp tục củng cố tổ chức mà từng bước mở rộng không gian để đội ngũ trí thức tham gia vào các vấn đề kinh tế - xã hội, khoa học - công nghệ và đời sống. Có thể khái quát tinh thần của giai đoạn này là mở rộng tập hợp, phát huy dân chủ và trí tuệ khoa học, đồng hành với công cuộc Đổi mới của đất nước.

Đại hội III - từ tập hợp lực lượng đến phát huy nguồn lực trí tuệ

Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ III được tổ chức trong hai ngày 27 - 28/9/1993 tại Hà Nội, đánh dấu chặng đường 10 năm xây dựng và trưởng thành của Liên hiệp Hội Việt Nam. Đến thời điểm này, hệ thống có 42 hội thành viên, gồm 34 hội ngành toàn quốc và 8 Liên hiệp Hội địa phương.

Một dấu ấn quan trọng của giai đoạn này là hoạt động của Liên hiệp Hội Việt Nam ngày càng gắn với những vấn đề lớn của thực tiễn. Hoạt động tư vấn, phản biện và giám định xã hội bắt đầu được định hình qua việc tham gia xem xét các dự án, công trình quan trọng như thủy điện Yaly và đường dây tải điện 500 kV Bắc - Nam. Từ đây, yêu cầu không chỉ là “tập hợp trí thức”, mà ngày càng rõ hơn là tổ chức và phát huy nguồn lực trí tuệ, đưa tiếng nói khoa học tham gia vào quá trình xây dựng và phát triển đất nước.

Đại hội IV - phát huy vai trò trí thức trong công nghiệp hóa, hiện đại hóa

Trong hai ngày 8 - 9/1/1999, Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IV được tổ chức tại Hà Nội, trong bối cảnh đất nước đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa. Trọng tâm xuyên suốt của Đại hội là nâng cao vai trò của đội ngũ trí thức khoa học và công nghệ, gắn hoạt động hội với những yêu cầu thực tiễn của phát triển kinh tế - xã hội.

Đây cũng là giai đoạn vai trò chính trị - xã hội của Liên hiệp Hội Việt Nam được khẳng định rõ hơn; các hoạt động phổ biến và ứng dụng kiến thức khoa học, nghiên cứu, triển khai công nghệ, bảo vệ môi trường, tư vấn, phản biện và giám định xã hội ngày càng được thể chế hóa. Từ nền tảng tổ chức ban đầu, Liên hiệp Hội Việt Nam từng bước chuyển sang một giai đoạn phát triển sâu hơn về chất lượng và hiệu quả hoạt động.

Đại hội V - “Trí tuệ - Hợp tác - Phát triển”

Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ V được tổ chức trong hai ngày 27 - 28/12/2004 tại Hà Nội với tinh thần “Trí tuệ - Hợp tác - Phát triển”. Đây là một dấu mốc đáng chú ý khi tinh thần của Đại hội được cô đọng thành những từ khóa ngắn gọn, giàu tính định hướng.

“Trí tuệ” khẳng định nguồn lực cốt lõi của Liên hiệp Hội Việt Nam là đội ngũ trí thức khoa học và công nghệ. “Hợp tác” thể hiện yêu cầu kết nối giữa các hội, các ngành, lĩnh vực, địa phương và mở rộng quan hệ trong nước, quốc tế. “Phát triển” xác định mục tiêu cuối cùng của việc tập hợp và phát huy trí tuệ: tạo ra những đóng góp thiết thực cho sự phát triển đất nước và cho sự lớn mạnh của chính hệ thống Liên hiệp Hội Việt Nam.

Đại hội VI - “Đoàn kết - Trí tuệ - Phát triển”

Trong hai ngày 27 - 28/4/2010, Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VI diễn ra tại Trung tâm Hội nghị Quốc gia, Hà Nội. Đại hội kết thúc với phương châm “Đoàn kết - Trí tuệ - Phát triển”.

So với Đại hội V, từ khóa “Đoàn kết” được đặt ở vị trí đầu tiên. Điều này phản ánh ngày càng rõ bản chất của Liên hiệp Hội Việt Nam: sức mạnh của một tổ chức trí thức không chỉ nằm ở từng cá nhân xuất sắc mà còn ở khả năng quy tụ, liên kết, điều hòa và phát huy trí tuệ của một đội ngũ đông đảo, đa ngành, đa lĩnh vực. Đặc biệt, Đại hội VI diễn ra ngay sau khi Bộ Chính trị ban hành Chỉ thị số 42-CT/TW ngày 16/4/2010 về tiếp tục đổi mới, nâng cao chất lượng, hiệu quả hoạt động của Liên hiệp Hội Việt Nam trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, tạo thêm cơ sở chính trị quan trọng cho sự phát triển của hệ thống.

Đại hội VII - “Đoàn kết - Trí tuệ - Đổi mới - Phát triển”

Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VII, nhiệm kỳ 2015 - 2020, được tổ chức trong hai ngày 2 - 3/6/2015 tại Hà Nội với tinh thần “Đoàn kết - Trí tuệ - Đổi mới - Phát triển”.

Điểm mới nổi bật là từ khóa “Đổi mới”. Đây là yêu cầu của một giai đoạn đất nước hội nhập ngày càng sâu rộng, khoa học và công nghệ phát triển nhanh, đồng thời đòi hỏi Liên hiệp Hội Việt Nam phải đổi mới nội dung và phương thức tập hợp trí thức; nâng cao chất lượng tư vấn, phản biện; đổi mới phổ biến kiến thức, hoạt động khoa học và công nghệ, hợp tác quốc tế và phương thức vận hành của toàn hệ thống.

Sự xuất hiện của “Đổi mới” giữa “Trí tuệ” và “Phát triển” cho thấy một nhận thức ngày càng rõ: nguồn lực trí tuệ chỉ thực sự tạo ra giá trị khi được đặt trong một môi trường luôn vận động, đổi mới và hướng tới hiệu quả.

Đại hội VIII - “Đoàn kết - Sáng tạo - Đổi mới - Phát triển”

Trong hai ngày 24 - 25/12/2020, Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VIII được tổ chức tại Hà Nội. Chủ đề Đại hội là “Phát huy tinh thần đoàn kết và sức sáng tạo của đội ngũ trí thức khoa học và công nghệ, đổi mới nâng cao chất lượng hoạt động và phát triển Liên hiệp Hội Việt Nam vững mạnh vì sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc”; phương châm được cô đọng thành bốn từ: “Đoàn kết - Sáng tạo - Đổi mới - Phát triển”.

Đáng chú ý, “Trí tuệ” ở Đại hội VII được chuyển thành “Sáng tạo” ở Đại hội VIII. Sự thay đổi này phản ánh yêu cầu mới đối với đội ngũ trí thức trong bối cảnh Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, chuyển đổi số và đổi mới sáng tạo trở thành động lực ngày càng quan trọng của phát triển. Không chỉ sở hữu tri thức, đội ngũ trí thức cần tạo ra tri thức mới, giải pháp mới, công nghệ mới và những giá trị mới cho xã hội.

Hướng tới Đại hội IX - “Đoàn kết - Sáng tạo - Đột phá - Phát triển”

Ngày 27 - 28/8/2026, tại Trung tâm Hội nghị Quốc gia, Hà Nội, Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam, nhiệm kỳ 2026 - 2031, sẽ được tổ chức với 489 đại biểu chính thức. Chủ đề của Đại hội là “Đoàn kết - Sáng tạo - Đột phá - Phát triển”.

Nếu “Đoàn kết” tiếp tục là sức mạnh nền tảng, “Sáng tạo” là phẩm chất đặc trưng của đội ngũ trí thức, thì từ khóa mới “Đột phá” thể hiện rõ yêu cầu của giai đoạn phát triển mới. Đó là yêu cầu đột phá trong tư duy và phương thức tập hợp trí thức; trong tổ chức, quản trị và chuyển đổi số; trong nâng cao chất lượng tư vấn, phản biện và giám định xã hội; trong phổ biến kiến thức; trong kết nối chuyên gia, trí thức trẻ và trí thức Việt Nam ở nước ngoài; đồng thời tạo thêm không gian và cơ chế để đội ngũ trí thức đóng góp trực tiếp, hiệu quả hơn cho những vấn đề chiến lược của đất nước.

Việc thay “Đổi mới” bằng “Đột phá” cũng cho thấy kỳ vọng cao hơn đối với nhiệm kỳ mới. Đổi mới là quá trình cần thiết và thường xuyên; còn đột phá đòi hỏi lựa chọn đúng những điểm nghẽn, những khâu then chốt để tạo chuyển biến rõ nét về chất lượng, hiệu quả và vị thế của Liên hiệp Hội Việt Nam.

Logo chính thức của Đại hội đại biểu Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam lần thứ IX, nhiệm kỳ 2026-2031

Từ “trí tuệ” đến “đột phá” - một dòng chảy xuyên suốt

Nhìn lại hơn bốn thập niên, có thể thấy chủ đề và tinh thần qua các kỳ Đại hội phản ánh khá rõ quá trình trưởng thành của Liên hiệp Hội Việt Nam. Từ yêu cầu tập hợp, đoàn kết và xây dựng “mái nhà chung” của trí thức ở những nhiệm kỳ đầu; đến “Trí tuệ - Hợp tác - Phát triển”; “Đoàn kết - Trí tuệ - Phát triển”; “Đoàn kết - Trí tuệ - Đổi mới - Phát triển”; rồi “Đoàn kết - Sáng tạo - Đổi mới - Phát triển” và hôm nay là “Đoàn kết - Sáng tạo - Đột phá - Phát triển”.

Những từ khóa có sự thay đổi theo yêu cầu của từng giai đoạn, nhưng giá trị cốt lõi vẫn xuyên suốt: đoàn kết để tạo sức mạnh; phát huy trí tuệ và sức sáng tạo của đội ngũ trí thức; không ngừng đổi mới phương thức hoạt động; hướng mọi nguồn lực vào sự phát triển của đất nước.

Đặc biệt, sự chuyển dịch từ “Trí tuệ” sang “Sáng tạo”, từ “Đổi mới” đến “Đột phá” cho thấy yêu cầu đối với Liên hiệp Hội Việt Nam ngày càng cao hơn. Trong kỷ nguyên phát triển mới, đội ngũ trí thức không chỉ tham gia góp ý những vấn đề đã được đặt ra, mà cần chủ động phát hiện vấn đề, hiến kế những giải pháp có cơ sở khoa học; không chỉ truyền bá tri thức mà còn góp phần kiến tạo tri thức mới; không chỉ thích ứng với sự thay đổi mà cần tham gia thúc đẩy và dẫn dắt sự thay đổi bằng khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Từ Đại hội thành lập năm 1983 đến trước thềm Đại hội IX năm 2026 là hành trình hơn 43 năm xây dựng và trưởng thành. Mỗi kỳ Đại hội là một dấu mốc; mỗi chủ đề, phương châm là một thông điệp của thời kỳ. Nhưng xuyên suốt vẫn là khát vọng chung của các thế hệ trí thức dưới mái nhà Liên hiệp Hội Việt Nam: đem trí tuệ, tâm huyết, trách nhiệm và sức sáng tạo phụng sự Tổ quốc, phục vụ Nhân dân, đóng góp xứng đáng vào sự phát triển nhanh và bền vững của đất nước.